De horzels van koning Robert

De macht van Zimbabwe's president Robert Mugabe is tanende. Als een kluizenaar leeft hij in zijn paleis. Niemand neemt hem meer serieus....

TOEN Lupi Mushayakarara op bezoek wilde gaan bij Robert Mugabe om hem te bedanken voor zijn aanwezigheid op de begrafenis van haar vader, merkte ze pas hoe afgesloten van de buitenwereld de president van Zimbabwe eigenlijk leeft. Mugabe had haar persoonlijk uitgenodigd om naar zijn paleis te komen, maar dat was niet genoeg. De president wordt afgeschermd door een haag lijfwachten en medewerkers.

Twee weken lang klopte ze dagelijks tevergeefs aan de poort. Toen probeerde ze het via via. Maar ook de ministers komen niet langs de wachters. De enige manier om tot 'koning Robert' door te dringen, is het betalen van grote sommen aan zijn lakeien. Iedereen denkt dat de president zich heeft omringd met ja-knikkers, maar Mushayakarara ontdekte dat het andersom is: de wachters zijn de baas en de president leeft in een zelfgekozen gevangenschap.

Opeens begreep ze waarom Mugabe altijd zo dwaas uit de hoek komt met zijn onbegrijpelijk felle tirades tegen homo's, zijn wilde uitvallen tegen de blanke boeren, zijn fantasieën over een marxistisch-leninistische eenpartijstaat: Mugabe begrijpt niet wat er buiten zijn paleis gebeurt. Geen wonder dat de presidenten van de buurlanden hem niet voor vol aanzien en slechts beleefd zwijgen als hij weer een of ander onbegrijpelijk verhaal ophangt.

'Mugabe leeft als een Shona-chief', zegt Mushayakarara, als een traditionele vorst van zijn Shona-volk. 'Volgens zijn cultuur hoort hij oppermachtig te zijn. Zijn raadgevers vertellen hem wie zijn gezag tart en dan treedt hij op als een toornig stamhoofd.'

Lupi Mushayakarara achtervolgt de president als een horzel. Ze schrijft bijtende commentaren in het onafhankelijke weekblad The Independent. 'Toen Mugabe uithaalde tegen homoseksualiteit als een westerse perversie en homo's erger dan varkens en honden noemde, herinnerde ik hem eraan dat in de dorpen van oudsher jongens hun eerste seks met jongens hadden en meisjes met meisjes. Toen hij zei dat hij een lijst zou opstellen van corrupte politici, schreef ik dat hij zichzelf bovenaan moest zetten.'

Zij zegt wat anderen niet durven. Haar vader was een beroemd leider van de bevrijdingsbeweging ZAPU, met diepe wortels onder het Ndebele-volk in het zuiden van het land. Zelf heeft ze eveneens een indrukwekkende staat van dienst in de strijd die leidde tot de onafhankelijkheid in 1980. Het geeft haar een zekere onaantastbaarheid. 'Journalisten die banger zijn dan ik, zijn daar jaloers op. Maar ik word beschermd door de geschiedenis, niet door Mugabe.'

De president heerst dankzij een 'cultuur van de angst', meent Mushayakarara. 'De onafhankelijkheid kwam door de loop van een geweer. De bevolking stemde massaal op de vroegere bevrijdingslegers. Niet omdat ze die lui aardig vonden, maar omdat ze wapens hadden.

'Mugabe was binnen zijn bevrijdingsbeweging, de ZANU, zeer omstreden. Al tijdens de vrijheidsstrijd zette hij zijn rivalen gevangen. De spoken van dat verleden blijven hem achtervolgen. Hij heeft zich nooit veilig gevoeld als president. Daarom treedt hij nog steeds hard op tegen dissidenten in zijn partij. Hij is nooit een nationale figuur geworden, zoals Mandela in Zuid-Afrika.'

Mugabe wordt slechts voortgedreven door de wil om aan de macht te blijven, zegt Mushayakarara. Alle socialistische idealen uit de vrijheidsstrijd zijn holle woorden gebleken. De jaren tachtig gebruikte Mugabe voor het uitschakelen van zijn tegenstanders. In het zuidelijke Matabeleland hield een speciale brigade huis onder de bevolking. De ZAPU van Joshua Nkomo zag geen andere keus dan zich aan te sluiten bij de regerende ZANU. Vanaf dat moment was de partij oppermachtig. De geheime dienst intimideerde eenieder die een afwijkende mening liet horen. Mugabe handhaafde daartoe tot het begin van de jaren negentig de noodtoestand, ooit ingesteld door het Rhodesische blanke minderheidsregime van Ian Smith.

In die barre jaren begon Lupi Mushayakarara haar eigen tijdschrift. Het heette Every Home. 'We schreven vooral over lippenstift en tuinieren, zo onschuldig mogelijk, maar in de commentaren hekelde ik voorzichtig allerlei misstanden: hoe het beleid om meer zwarten op hoge plaatsen te benoemen een verkapte manier was om politieke vrienden goede banen te bezorgen.' Ze probeerde steeds meer uit. In Every Home verschenen artikelen over politieke gevangenen. Stukken over mode maakten plaats voor politieke beschouwingen. Plotseling ging de huur van Mushayakarara's woning astronomisch omhoog. Haar telefoonlijnen gingen storen. Ze hoorde duidelijk de klik van de afluisterapparatuur van de geheime dienst op de telefooncentrale. De drukker van Every Home ging moeilijk doen.

Ze zag de val die voor haar was gezet. De pesterijen waren een uitnodiging eens te gaan praten met een stroman van de president. Als ze haar toon wat zou veranderen, zou ze weer met rust worden gelaten. Zo was het vele journalisten voor haar vergaan. Maar Mushayakarara wilde voor geen prijs haar onafhankelijkheid verkopen. Dan hief ze haar blad nog liever op, en dat deed ze. Kort daarop kon ze beginnen met haar column in het weekblad. 'Zo zie je maar weer hoe al die respressie een averechts effect heeft: ik schrijf nu nog veel scherper wat ik vind.'

Lupi Mushayakarara is de vraagbaak voor allerlei ontevreden groepen. Ze spoorde de oud-guerrillastrijders vorig jaar aan aan tot acties, toen bleek dat alleen politieke kopstukken hadden gegraaid uit de pot die voor de strijders was ingesteld. Ze gaf de studenten advies, toen ze in mei de straat opgingen om te protesteren tegen de corruptie. En ze is de steun en toeverlaat van Margaret Dongo, die het in het parlement als onafhankelijk lid in haar eentje opneemt tegen koning Robert.

Het rommelt in de samenleving en Mugabe weet niet wat hij ermee aan moet, zegt Mushayakarara. Een vooraanstaand parlementslid van zijn partij opperde enkele maanden geleden dat iemand anders maar eens president moest worden. Al zijn partijfuncties werden hem ontnomen. De voorzitter van het parlement - ook van de regeringspartij, want die bezet 147 van de 150 zetels - verklaarde dat een parlementariër volgens de grondwet zoiets mocht zeggen. Mugabe kwam naar het parlement en slingerde de gerespecteerde voorzitter beledigingen naar het hoofd.

'Hij denkt dat dat flink staat en begrijpt niet dat zelfs de boerenbevolking, die altijd op hem heeft gestemd, genoeg heeft van dat gedrag. Bij tussentijdse, plaatselijke verkiezingen in juni kwam nog maar 10 procent van de kiezers opdagen. En die stemmen waren bijna allemaal gekocht. Niemand neemt Mugabe nog serieus. Hij denkt dat hij zich populair maakt door land af te pakken van de blanke boeren, door de vrije pers af te schilderen als de marionetten van de blanken. Maar de gewone mensen hebben die verhalen al achttien jaar lang gehoord en het kan ze niets meer schelen.'

Margaret Dongo heeft haar schuurtje ingericht als kantoor. Ze heeft wel een bureau in het parlementsgebouw, maar erg op haar gemak is de grote tegenspeelster van de president daar niet. 'Ik deel de kamer met drie collega's van de regeringspartij. Die praten niet met me. Ze zijn bang dat ze erop worden aangesproken, dat de president zal zeggen: jullie staan onder invloed van die vrouw.

'Ik word behandeld als een vijand, ik word beledigd. Toen ik vorig jaar tijdens mijn spreektijd weer eens kritiek leverde op de regering, riepen de collega's van Mugabe's partij: ''Jij moet je mond houden, je bent een hoer.'' Ik riep terug: ''En jullie zijn Mugabe's vrouwen'' Ze sprongen op en begonnen meppen uit te delen. Ik moest onder politiebegeleiding de zaal uitvluchten.'

In februari werd ze in haar auto belaagd door een groep opgeschoten jongeren van de regeringspartij. Ze gooiden een benzinebom. 'Alleen met veel geluk heb ik dat overleefd. De bom raakte een muur in plaats van mijn auto. Dat soort geweld is goed georganiseerd. Het moet mij angst aanjagen en het is voor iedereen een waarschuwing om uit mijn buurt te blijven.'

Margaret Dongo is een afvallige. Op haar 15de, in 1975, sloot ze zich aan bij de guerrilla van de ZANU. Ze vocht tegen het Rhodesische regime. Na de onafhankelijkheid kreeg ze functies in de partij. 'Ik vond al gauw dat de idealen van de vrijheidsstrijd werden verraden. De meeste vrouwen die hadden gevochten, werden teruggestuurd naar de keuken. De mannen verdeelden de koek onder elkaar.' In 1989 richtte ze de bond van oorlogsveteranen op. Dat werd haar basis om door te stoten in de partij. Ze kwam in het centraal comité en in 1990 werd ze in het parlement gekozen.

Toen al botste ze met president Mugabe, die haar zag als een lastige rebel. Ze moest het opnemen tegen een andere kandidaat van de partij; Mugabe's vertrouwelingen zijn doorgaans de enige kandidaat. 'Hij zei dat hij me te jong vond.' Ze werd toch gekozen door een district van de hoofdstad Harare.

Weldra raakte Dongo in conflict met de Mugabe-getrouwen. 'Ik bracht de klachten van mijn kiezers naar voren. Door het economische aanpassingsprogramma dat de regering en het IMF gingen voeren, werd schoolgeld heringevoerd en moest er worden betaald voor gezondheidszorg. De partijbonzen klaagden: jij gedraagt je als een pseudo-oppositie. Dit is eens en nooit weer.'

In 1995 mocht ze niet meer kandidaat staan. 'Ik zei: dan doe ik mee als onafhankelijke. Ik werd uit de partij gezet.' Dongo verloor, maar vocht de uitslag aan bij het hooggerechtshof. 'Iedereen verklaarde me voor gek om Mugabe zo te tarten. Ik zei: ik vecht al vanaf mijn 15de.' De rechter stelde haar in het gelijk: er was gefraudeerd en kiezers waren geïntimideerd. Dongo werd het eerste en enige onafhankelijke parlementslid van Zimbabwe. Tot grote woede van Mugabe. Voor het eerst was zijn hermetische systeem gekraakt.

Na Dongo wierpen zich anderen op als onafhankelijke kandidaten bij plaatselijke verkiezingen. Allemaal werden ze onder verdachte omstandigheden verslagen en allemaal hebben ze zaken bij de rechter lopen. De regeringspartij schuwt geen enkel middel om de onafhankelijken (ze hebben met opzet geen partij gevormd om minder kwetsbaar te zijn voor intimidatie) dwars te zitten. De lijsten met kiezers kloppen niet, stembussen verdwijnen en bijeenkomsten worden verstoord. De grootste hindernis voor de oppositie is dat de kiezers liever níet stemmen dan tegen Mugabe.

Lidmaatschap van de ZANU-PF geeft toegang tot voedselhulp in droogtejaren. Wie geen lid is, wordt een paria. Dongo: 'Als ik ergens kom, zeggen de mensen, laat u alstublieft niet te veel zien, dan krijgen we geen voedsel meer. De mensenrechtenorganisatie Zimrights won ergens in de provincie leden en kort daarop kwam ZANU-PF met een vrachtwagen vol zakken meel: iedereen die zijn lidmaatschapskaart van Zimrights inleverde, kreeg wat. Ik steun een onafhankelijke kandidaat voor een gemeenteraad, een blanke vrouw. Ze belde me zojuist: ''Margaret, ik wilde een groep landarbeiders toespreken en toen kwam er een auto van ZANU-PF vol cadeautjes: dekens, vis, bier. Wat moet ik doen?'' We kunnen niets doen. Landarbeiders zijn arm, ze verkopen hun stem.'

Alleen Harare is echt een bolwerk van Dongo en haar medestanders. 'Margaret', zoals iedereen op straat haar noemt, is een heldin in de wijk met eenvoudige huizen waar zij woont. 'Ze noemen mijn kiesdistrict de Republiek van Zuid-Harare. Zelfs het hoofdkantoor van ZANU-PF staat er.'

De buren schoten te hulp toen ZANU-PF jongeren haar huis met stenen bekogelden. Ze was niet thuis, alleen haar drie jonge zoons en een oppas. 'Ze belden me en zeiden: ''We slapen in de gang, mama.'' Oh God. Ik heb de twee oudsten naar een kostschool gestuurd. De jongste woont nog bij mij. Na de aanslag met de bezinebom riep een van mijn zoons: ''Ik ga Mugabe doodmaken.'' Ze groeien op in spanning. Dat is verschrikkelijk. Maar op de kostschool zijn ze erg populair bij hun klasgenoten omdat ze mijn zonen zijn.'

Meer over