De hemel trilde als het vel van een trommel

Toen Romesh Gunesekera enkele weken geleden - tegen de last minute-verwachtingen van de bookmakers in - gepasseerd werd voor de Booker Prize, was de algemene opinie onder de critici: geen nood, zijn tijd komt nog wel....

Monkfish Moon bestaat uit een negental korte verhalen die alle in Sri Lanka spelen, zelfs als de lokatie Londen is. Het eerste verhaal, 'A House in the Country', zet de melancholieke toon van het boek. Ray, een Engelsman die in Sri Lanka is opgegroeid en vervolgens naar Londen is geëmigreerd, besluit na een mislukte liefdesrelatie terug te keren naar het eiland van zijn jeugd.

In Colombo, waar een oom hem een vervallen huis heeft achtergelaten, ontmoet hij Siri, een vakkundige jonge klusjesman. Deze brengt de woning langzaam maar zeker weer in goede staat. Ondertussen ontstaat er tussen de twee een band van beschermheer tegenover pupil. Siri trekt bij Ray in en breidt zijn baan van vakman uit tot supervisor, kok, nachtwaker en uiteindelijk fulltime bediende.

Ondertussen begint de politieke realiteit zich steeds nadrukkelijker op te dringen. De kruidenierswinkel waar Ray dagelijks zijn krant gaat halen wordt in brand gestoken. De kruidenier komt in de vlammen om. Siri kan zijn meester wel vertellen wat er loos is. 'Ze hebben hem verschillende keren gewaarschuwd om niet meer van die kranten te verkopen. Meneer Ibrahim wilde niet luisteren.' De kruidenier is vermoord door een links-radicale jongerenbeweging, en 'die kranten' zullen ongetwijfeld Engelstalige, met het oude koloniale bewind geassocieerde bladen zijn.

Ray blijft zich afsluiten voor de steeds dreigender atmosfeer, totdat zijn bediende hem op een dag komt vertellen dat hij wil vertrekken. De spanningen worden hem te groot. Opnieuw wil Ray de gevaren bagatelliseren, ook als blijkt dat er vernielingen zijn aangericht aan zijn eigen huis. Pas wanneer hij hoort dat Siri's broer aan een lantaarnpaal is opgehangen, dringt de realiteit tot hem door. Het slotakkoord van het verhaal is omineus, hoewel misschien iets te nadrukkelijk symbolisch: 'Siri was weggesmolten in de duisternis. Ray bleef op de veranda staan. Hij voelde dat hij in brand stond, maar zijn handpalmen waren vochtig. Buiten in de tuin dansten vuurvliegjes in cirkels. Kikkers kwaakten. De hemel trilde als het vel van een trommel.'

Politieke spanningen - niet in de laatste plaats tussen Singalezen en Tamils - spelen een rol in meerdere verhalen van Monkfish Moon, waarbij het al dan niet vergeefs bouwen of renoveren van een huis een terugkerend motief vormt. In 'Batik' werken een Singalese vrouw en haar Tamil echtgenoot eendrachtig aan de verbouwing van hun grauwe Noordlondense appartement. Als de vrouw zwanger blijkt, kan dat de vreugde slechts vergroten. Maar de man raakt hoe langer hoe meer geobsedeerd door het nieuws uit Sri Lanka. Hij bezoekt politieke bijeenkomsten in Londen en laat zich steeds meer meeslepen door de standpunten van de radicale Tamils. Langzaam dreigt het huwelijk te verpulveren en opnieuw manifesteert de toenemende spanning zich in materiële schade.

De verhalen van Monkfish Moon zijn geen staaltjes van plotontwikkeling of karakterisering. Het zijn vignetten, korte schetsen, die ondanks Gunesekera's beeldende taalgebruik dikwijls wat schematisch blijven. Deze bezwaren zijn in veel mindere mate van toepassing op Reef, waarvan de plot een nadere uitwerking lijkt van het materiaal uit 'A House in the Country'.

De roman begint met een korte, bijna absurdistische episode waarin de hoofdpersoon, de Singalees Triton, bij een tankstation in Londen een totaal verwarde Tamil-landgenoot ontmoet. De man is pompbediende maar begrijpt niet hoe de elektronische kassa werkt en kan zijn baas niet bellen om uitleg, omdat hij onvoldoende Engels spreekt. In paniek heeft hij alle verlichting uitgedaan, is onder het loket weggedoken en doet of het tankstation gesloten is.

Na deze proloog, die voor Triton zijn jeugd op zijn geboorte-eiland oproept, belanden we in 1962. Triton wordt de bediende van meneer Salgado (altijd 'meneer'), een vriendelijke zeebioloog die zich vooral bezighoudt met het bestuderen van het koraalrif van Sri Lanka. Binnen korte tijd weet Triton zich op te werken tot steun, toeverlaat en kok van zijn meester. Regelmatig laat Gunesekera zijn hoofdpersoon gedetailleerde beschrijvingen geven van het kookproces, dat een belangrijke rol in het boek speelt, vooral wanneer meneer Salgado in de ban begint te raken van de verleidelijke maar wispelturige Juffrouw Nili. Triton bakt een liefdes-taart met wel tien eieren voor haar, die de aanzet vormt tot een verdere toenadering tussen de twee.

Meneer Salgado's liefdesrelatie, die leidt tot een aanzienlijk lichtvoetiger levensstijl, gaat echter ten koste van zijn onderzoek. Langzaam maar zeker ontstaan er spanningen, op meneer Salgado's werk, in zijn relatie met Juffrouw Nili, maar ook in de Srilankaanse politiek. Een zakenman wordt op klaarlichte dag vermoord en meneer Salgado's assistent predikt een revolutie waarbij het land moet worden gezuiverd en er moet worden 'verwoest om te kunnen scheppen'. Terwijl de politieke situatie hoe langer hoe broeieriger wordt, komt er met een knal een einde aan de relatie tussen meneer Salgado en Juffrouw Nili.

Dan komen, in 1970, de oppositiepartijen aan de macht: een ongemakkelijke coalitie van nationalisten, trotskisten en op Moskou georiënteerde communisten. Iedereen die geld heeft is van nu af verdacht. Velen vluchten het land uit, ook meneer Salgado en zijn bediende. Het tweetal vertrekt naar Londen, waar Triton van zijn meester een snackbar krijgt, als nieuw begin in een nieuwe wereld.

Maar het verleden blijkt zich onafwendbaar aan het heden op te dringen, of om met meneer Salgado te spreken: 'We zijn alleen wat we ons herinneren, verder niets. . . het enige dat we bezitten is de herinnering aan wat we hebben gedaan of niet hebben gedaan; aan wie we hadden kunnen aanraken, ook al was het maar voor even. . .' Zowel in Monkfish Moon als in Reef presenteert Gunesekera de herinnering, het verleden, als een loodzware kracht die het individu bemoeilijkt zijn eigen weg te vinden. De Tamil uit 'Batik' die de werkelijkheid van zijn vroegere vaderland meeneemt naar zijn nieuwe thuis in Londen, ziet zijn huwelijk te gronde gaan.

Salgado, die naar aanleiding van de gevechten in Sri Lanka teruggaat om zijn Nili te redden, vliegt zijn ondergang tegemoet. Alleen Triton laat het verleden varen: 'Het was de enige manier waarop ik kon slagen: zonder verleden, zonder naam, zonder Ranjan Salgado aan mijn zijde.' Dat Triton zijn beschermheer hier voor het eerst niet 'meneer' noemt, is typerend. Reef is een afscheidsverhaal.

Romesh Gunesekera: Monkfish Moon. Granta Books, import Penguin Nederland, ¿ 21,95.

Romesh Gunesekera: Reef. Granta Books, import Penguin Nederland, ¿ 33,95.

Romesh Gunesekera: Rif. Uit het Engels vertaald door Ronald Jonkers. Nijgh & Van Ditmar, ¿ 34,90.

Meer over