De granaatappel is een van de meest gebruikte symbolische vruchten in de kunst

Je gaat het pas zien als je het doorhebt. Wieteke van Zeil over opmerkelijke en veelbetekenende bijzaken in de beeldende kunst. Deze week: sieraden.

Wieteke van Zeil
null Beeld
Beeld

Een sieraad kan een hoop zeggen. Onlangs nog plaatste prinses Michael van Kent zich buiten de sociale orde door bij haar eerste ontmoeting met de aanstaande van haar achterneefje prins Harry, actrice Meghan Markle, op te komen dagen met een broche in de vorm van een zwarte man met tulband. De broche is gemaakt in zogenoemde 'blackamoor'-stijl, waarin Afrikaanse mensen in decoraties worden verwerkt, wat nu door velen wordt gezien als stereotyperend exotisme.

De prinses, van oorsprong een Duitse barones en dochter van een SS-majoor, verweerde zich met: oeps, sorry, die draag ik zo vaak. Maar voor het volk was de boodschap al gevallen: prinses spreekt zich met racistische symboliek uit tegen de eerste zwarte vrouw die zal toetreden tot de Britse koninklijke familie. Meghan Markles moeder is Afro-Amerikaans. Voormalig chef-kok van koningin Elizabeth Darren McGrady liet na dit akkefietje de Britse beleefdheid varen en tweette onomwonden: 'Dit is een afschuwelijke vertoning van disrespect en jaloezie. Ze is er nooit overheen gekomen dat ze de niet echt welkome buitenlander in de familie is.' Wat een sieraad teweeg kan brengen.

Lucas Cranach de Oudere Portret van Hendrik de Vrome, hertog van Saksen 1514; olieverf op doek; 184,5 x 82,5 cm. Gemäldegalerie Alte Meister Dresden. Te zien op de tentoonstelling High Society in het Rijksmuseum Amsterdam t/m 3 juni. Beeld Lucas Cranach de Oudere, Hendrik de Vrome, Hertog van Saksen, 1514. Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden
Lucas Cranach de Oudere Portret van Hendrik de Vrome, hertog van Saksen 1514; olieverf op doek; 184,5 x 82,5 cm. Gemäldegalerie Alte Meister Dresden. Te zien op de tentoonstelling High Society in het Rijksmuseum Amsterdam t/m 3 juni.Beeld Lucas Cranach de Oudere, Hendrik de Vrome, Hertog van Saksen, 1514. Gemäldegalerie Alte Meister, Staatliche Kunstsammlungen Dresden

Hendrik de Vrome behing zich voor zijn huwelijksportret vol veelbetekenende sieraden. Het is hier 1514, de hertog van Saksen is belangrijk maar geen opperadel, en toch krijgt hij het voor elkaar het allereerste levensgrote staande portret 'ten voeten uit' in de kunstgeschiedenis te bestellen (nou ja, disclaimer: dat nu nog bestaat. En er is een fantastische ridder uit de Orde van de Hermelijn uit 1510 van Vittore Carpaccio, maar zijn naam is niet bekend). Hendrik de Vrome heeft zich daarmee onsterfelijk gemaakt, en met de invoering van het lutherse protestantisme als staatsgodsdienst.

Zijn kostuum is heerlijk: fel goud, groen en rood, de kleuren van zijn familiewapen, en het is op z'n Cranachs doorsneden met schijnbare inkepingen, die bij beter kijken blijken te bestaan uit repen stof die stuk voor stuk half gedraaid zijn - hier hebben kleermakers misschien maanden aan gewerkt.

Ik stond te kijken naar de ballen die aan zijn mouwen hangen - het zijn granaatappels, ze lijken gemaakt van goud, parels, en edelstenen. Het is een van de meest gebruikte symbolische vruchten in de kunst. De granaatappel is rood, en in de buurt van Christus betekent dat lijdenssymboliek. Er zitten veel zaadjes in, wat kan wijzen op macht over velen (van koningshuis of kerk), of op vruchtbaarheid. Die laatste is bingo, want lijdenssymboliek ligt weinig voor de hand in twee huwelijksportretten. Naast Hendrik hangt, nu in het Rijksmuseum, zijn vrouw Catharina van Mecklenburg, met een geweldige veren hoed en een decolleté vol gouden borduursels met de letter M van Mecklenburg.

In de Kunstschrift-special die verscheen bij de tentoonstelling schrijft Dorien Tamis over de trouwsymboliek in de portretten, zoals Hendriks geweldige broche van twee ineengeslagen rechterhanden: 'Zulke details zijn essentieel in een tak van schilderkunst die moest uitdragen dat er met deze mensen niet te spotten viel.' Ze maakt een prachtige vergelijking met de betekenisvolle broches die Madeleine Albright droeg toen ze minister van Buitenlandse Zaken in de VS was, zoals een gouden vredesduif, in 1997 gekregen van de weduwe Rabin, die ze bij vredesoverleg in het Midden-Oosten droeg.

De granaatappels lijken op campanoni d'ori, de grote knopen in de vorm van gouden bellen aan de gewaden van de dogen van Venetië in de Middeleeuwen en Renaissance - een absoluut machtssymbool, dat teruggaat tot de riddertijd. Naast de hoop op vruchtbaarheid straalt Hendrik met deze bellen aan zijn mouwen ook dat uit: ik ben hier, je hoort mij waar ik ga, je kunt niet om me heen. In 2018 kunnen we constateren: missie geslaagd.

Volg Wieteke van Zeil op Instagram: @artpophistory

Meer over