De ghostwriters van de nieuwe Koude Oorlog zitten in het Kremlin

Wie nu doet alsof het Westen te weinig rekening heeft gehouden met de gevoeligheden van de Russen na de ondergang van de Sovjet-Unie, gaat volledig voorbij aan het feit dat het Poetin zelf is die een agressieve koers tegenover het 'nabije buitenland' is gaan varen.

Zicht op Moskou Beeld ap
Zicht op MoskouBeeld ap

Sinds Moskou oorlog voert in Oekraïne, wat even stiekem als openlijk gebeurt, is het bezig de geschiedenis te herschrijven. De regering in Kiev wordt stelselmatig 'fascistisch' genoemd, alsof de nazidreiging weer springlevend is. Ook het einde van de Koude Oorlog wordt door het Kremlin aan historisch revisionisme onderworpen. Het past in een totalitair patroon. We wisten al dat Vladimir Poetin, een kille machtspoliticus, de ondergang van de Sovjet-Unie de grootste geopolitieke ramp van de twintigste eeuw vond en op eerherstel voor Rusland uit is. Maar dat ook Michail Gorbatsjov, die in de jaren tachtig met zijn hervormingspolitiek de val van de Berlijnse Muur mogelijk maakte, voor een nieuwe Koude Oorlog waarschuwt en fel tegen het Westen uitvaart, is even slikken. Zo kennen we onze Gorby niet.

Die metamorfose is minder vreemd dan het lijkt, want het levenswerk van Gorbatsjov staat op het spel. Met de economische sancties tegen Moskou dreigt Rusland weer alleen tegenover het Westen te komen te staan. En als er iemand vernederd is, dan Gorbatsjov, die in eigen land verguisd werd als de man die het Sovjetrijk verkwanseld heeft en in de jaren negentig reclame maakte voor Pizza Hut. Gorbatsjov heeft nooit kunnen verkroppen dat hij met de Sovjet-Unie op de vuilnisbelt van de geschiedenis belandde. Zijn opvolger Boris Jeltsin dwong hem in december 1991 om als laatste Sovjetpresident het licht uit te doen, nadat eerder de presidenten van Wit-Rusland, Rusland en Oekraïne in Minsk tot opheffing van de Sovjet-Unie hadden besloten.

Het waren - dit kan niet genoeg worden herhaald - de Sovjetleiders zelf die de stekker uit de Sovjet-Unie haalden. Het Westen keek toe en maakte zich zorgen over 'Joegoslavische toestanden'. Waar het uiteenvallen van Joegoslavië al met veel geweld gepaard ging, werd de desintegratie van de Sovjet-Unie, een voormalige supermacht, nog veel gevaarlijker geacht. Daar bestond de kans dat elke gek over eigen kernwapen kon gaan beschikken.

Ook het Westen betreurde de val van Gorbatsjov, met wie zo goed was samengewerkt, en de ondergang van de Sovjet-Unie, waarvan nog maar moest worden afgewacht wat daarvoor in de plaats kwam. De euforie over de val van de Berlijnse Muur had maar kort geduurd, en in Londen en Parijs - waar de Duitse eenwording werd gevreesd - was daar nooit echt sprake van geweest. Ook in Amerika werd gewaakt voor triomfalisme.

President George H.W. Bush weigerde in 1989 naar Berlijn af te reizen om mee te feesten bij de gevallen Muur. Hij wilde de Russen niet voor het hoofd stoten en was bang voor een coup tegen Gorbatsjov. Tegelijk lag er in Oost-Europa, dat snelle toetreding tot de westerse wereld wenste, een gigantisch machtsvacuüm.

Het einde van de Koude Oorlog ging ook in het Westen met veel onzekerheid gepaard. Eind 1991 heerste er na het vertrek van Gorbatsjov zelfs even een grafstemming. De formidabele volkstribuun Boris Jeltsin, Ruslands eerste democratische president die in Moskou op eigen kracht een coup van hardliners had verijdeld, boezemde vanwege zijn grillen en drankzucht weinig vertrouwen in. Daar kwam al snel zijn wankele gezondheid bij. Tegelijk moest de terugtocht van honderdduizenden voormalige Sovjetsoldaten uit Midden-Europa nog beginnen.

Wie zich een voorstelling maakt van wat er toen nog allemaal mis had kunnen gaan, knijpt zich in de armen over de goede afloop. Daar mogen we Jeltsin dankbaar voor zijn, die zich als een staatsman aan de afspraken met het Westen hield en een betere politicus dan Gorbatsjov was, omdat hij ook in eigen land overleefde.

Met pijn en moeite, dat wel, en Jeltsin zorgde er met zijn rare fratsen ook voor dat Rusland een operetteland werd. Maar laat niemand zeggen dat het Westen - de Amerikaanse president Bill Clinton voorop - er niet alles aan heeft gedaan om de Russen serieus te blijven nemen. Er kwam een partnership for peace, een strategisch partnerschap tussen Rusland en de NAVO, en Jeltsin kon bij zijn (frauduleuze) verkiezingscampagnes rekenen op de beste spindoctors uit het Westen.

Als de Russische leiders er een potje van maakten, dan deden zij dat helemaal zelf. Waarbij gezien alle absurditeiten waardoor de voormalige Sovjetmens geplaagd werd ook de vraag gesteld kan worden of het anders had gekund. Anders misschien wel, maar beter zeker niet, waarbij het een godswonder is dat de ontmanteling van het Sovjetcommunisme - een puur geweldsysteem - zo vreedzaam is verlopen. Als dit een evil empire was, dan had ook de duivel er geen zin meer in. Pas met geheim agent Poetin, Jeltsins vierde keus als premier en door Gorbatsjov (die zelf door oud-KGB-chef Joeri Andropov als moderniseerder naar het Kremlin was gehaald) meteen 'een goeie' genoemd, kwam die weer uit zijn doosje. Maar dat was in 1999 nog onduidelijk.

Poetin en Gorbatsjov hebben gelijk als zij zeggen dat de Russen het Westen zeer behulpzaam zijn geweest bij de ontmanteling van het Sovjetcommunisme. Maar dat maakt het echec van de Sovjet-Unie niet minder tot een echec van eigen Sovjetmakelij waar Moskou zelf verantwoordelijk voor is. Het Westen had bovendien te maken met de rest van Europa dat zich juist van het Russische juk had bevrijd.

Het is waar dat de NAVO en de EU naar het Oosten zijn opgeschoven en van het Russische machtsverlies hebben geprofiteerd, maar dat is de vrije keuze geweest van de kleine Midden- en Oost-Europese landen. Zij maakten gebruik van een historisch momentum waarvan ze meteen al vreesden dat het slechts kort zou duren. Met de wetenschap van nu een juiste taxatie, al heeft die periode lang genoeg geduurd om de overgang geleidelijk te laten verlopen. De uitbreiding van de NAVO bereikte in 2004 met de toetreding van de Baltische staten (voormalige Sovjetrepublieken) een hoogtepunt, maar dat is alweer tien jaar geleden en in die tussentijd is er niets gebeurd waardoor de Russen zich bedreigd zouden moeten voelen.

Integendeel, een lidmaatschapsaanvraag van Georgië en Oekraïne is op de NAVO-top in Boekarest in maart 2008 door Duitsland en Frankrijk verijdeld. Aan die gebeurtenis ontleende Moskou de moed om later dat jaar de Kaukasus over te trekken en Georgië binnen te vallen. Het idee dat de EU stond te popelen om Oekraïne lid te maken, is flagrante onzin. Het vrijhandelsakkoord dat geen genade kon vinden in de ogen van Moskou was bedoeld om Oekraïne op afstand te houden en toch perspectief te bieden, vergelijkbaar met de douane-unie tussen de EU en Turkije.

Wie nu doet alsof het Westen te weinig rekening heeft gehouden met de gevoeligheden van de Russen na de ondergang van de Sovjet-Unie, gaat volledig voorbij aan het feit dat het Poetin zelf is die een agressieve koers tegenover het 'nabije buitenland' is gaan varen. Niet de ondergang, maar het meer dan zeventigjarige bestaan van de Sovjet-Unie was de grootste geopolitieke catastrofe van de twintigste eeuw.

Die catastrofe duurde zestig jaar langer dan die van Nazi-Duitsland, waarmee Sovjet-Rusland in 1939 nog heeft gepacteerd ten koste van de kleine Midden- en Oost-Europese landen. Dat verdonkeremanen is een groteske vervalsing van de geschiedenis, niet alleen van de twintigste eeuw, maar ook van het recente verleden toen de Koude Oorlog voorgoed voorbij leek. De ghostwriters van dit sinistere script zitten in Moskou en nergens anders.

Meer over