De geheimen van Bush maken achterdochtig

Leidden geheime memo's over ondervragingsmethoden in Guantmo tot mishandeling in Irak? Zolang de regering het geheim houdt, denken Congresleden van wel....

Plotseling werd de confrontatie persoonlijk. De ogen van de senator spuwden vuur. 'Er is een reden waarom wij die verdragen tekenen: om mijn zoon in het leger te beschermen. Zodat Amerikanen niet worden gemarteld als ze gevangen worden genomen. Dis de reden.' IJzig reageerde de minister: 'U weet dat ik martelen veroordeel. Ik meen dat het niet effectief is, laat staan gerechtvaardigd.'

In de Senaat kruisten de Democraat Joseph Biden en minister van Justitie John Ashcroft deze week de degens over geheime memo's die recentelijk uitlekten.

Juristen van Defensie en Justitie adviseerden in 2002 en 2003 dat het de president in oorlogstijd vrij staat 'ongebruikelijke ondervragingstechnieken' goed te keuren. Zelfs bij marteling zouden verdragen en wetten niet per se van toepassing zijn.

Of de documenten als leidraad golden voor de gevangenen in Guantmo Bay is niet duidelijk. De regering wil de memo's niet vrijgeven. Ze waren enkel 'juridisch advies', geen beleid, zegt Washington. Zowel het Pentagon als Justitie ontkent dat er buiten de wet werd geopereerd: er is niet gemarteld. Maar verder zeggen ze niets.

Zo komen in de zoveelste controverse rond de 'oorlog tegen terreur' twee hoofdlijnen samen die de regering welbewust volgt, en die haar keer op keer in problemen brengen. Er is de geheimhouding. Hoewel er de afgelopen maanden meer gelekt is dan in de eerste jaren, blijft het beleid van Bush en zijn ministers om alles onder de pet te houden ook als de media al in detail hebben bericht over geheime memo's.

En er is de nieuwe juridische werkelijkheid sinds de aanslagen van 11 september 2001. Omdat Amerika in oorlog is met een vijand terroristen die geen staat is en zich niets van oorlogsrecht of conventies aantrekt, wordt de oorlog, net als het tijdperk, voortdurend 'nieuw' genoemd.

De wijze van oorlogvoeren, de vraag wanneer de VS aanvallen, de status van krijgsgevangenen en de manier om informatie los te krijgen op al deze terreinen zoekt het Bush-team zijn weg als de situatie zich voordoet. Een gevaarlijk hellend vlak, zeggen mensenrechtengroepen en veel Democraten. Noodzakelijke creativiteit gezien de aard van de vijand, meent de regering.

In de adviezen aan Ashcroft en zijn collega van Defensie Donald Rumsfeld gaat het om mensen die er van worden verdacht lid van Al Qa'ida te zijn. Zij zijn formeel geen krijgsgevangenen maar 'onwettige strijders', en ontberen in die hoedanigheid de fundamentele rechten van verdachten. Over de constitutionele grondslag van de behandeling van de mensen in Guantmo wordt later deze maand een uitspraak van het Hooggerechtshof verwacht.

Ashcroft en anderen doen nu hun best om de vragen rond Guantmo los te maken van de mishandeling van gevangenen in Irak; dat waren 'incidenten', blijft de regering beweren.

Het lukt niet erg. Het is juist de regering zelf die Afghanistan en Irak beschouwt als fronten in en dezelfde oorlog: die tegen terreur. Waarom zou het gedrag van ondervragers verschillen? Het ligt voor de hand dat richtlijnen voor Guantmo en Iraakse gevangenissen samenhangen. Als dat zo is, rederen Democraten, dan leidde het klimaat dat rond Guantmo werd geschapen uiteindelijk tot de wantoestanden in de Abu Ghraibgevangenis.

Zolang de regering op gevoelige informatie blijft zitten, valt onmogelijk te zeggen of dat waar is. Vooral omdat steeds vaker een beroep wordt gedaan op het executive privilege: het constitutionele beginsel dat de uitvoerende macht bepaalde zaken niet aan de wetgevende macht hoeft voor te leggen. Congresleden van beide partijen vrezen dat Bush het principe uitholt door het zo vaak te gebruiken.

Het zijn niet langer alleen Democraten en onafhankelijke Republikeinen als John McCain die kritiek uiten. Dinsdag sprak ook senator Larry Craig, een conservatieve Republikein, duidelijke taal over dat executive privilege. 'Ik hoop dat Saddam Hussein uiteindelijk niet van ons zal hebben afgenomen wat onze grondwet ons heeft gegeven', zei Craig, 'en dat we dat verliezen omwille van de veiligheid'.

Meer over