Analyse

De formatie hangt boven de campagne: Ruttes ‘constructieve’ rivalen voeren campagne met de handrem erop

De verkiezingsdag nadert, maar de campagne wil maar geen vlam vatten. De VVD gaat het gevecht uit de weg en de ‘constructieve’ rivalen weifelen. Op de achtergrond sluimert de naderende formatie.

Lijsttrekkers tijdens Het NOS Radiodebat in de Tweede Kamer.  Beeld ANP
Lijsttrekkers tijdens Het NOS Radiodebat in de Tweede Kamer.Beeld ANP

Voor de VVD kan de verkiezingscampagne van 2021 niet snel genoeg voorbij zijn. De liberalen moeten de komende dagen nog even doorkomen, en dan mag Mark Rutte zich voor de vierde keer als winnaar van de verkiezingen uitroepen. Tenminste, als de huidige peilingen ook maar enigszins in de buurt van de werkelijkheid zitten.

Voor alle andere partijen is het wegtikken van de tijd juist de grootste vijand. De ruimte om een nieuwe dynamiek te creëren slinkt en de aandacht wordt dan ook nog opgeslokt door het coronabeleid.

Een jaar van constructieve medewerking

Biedt dat nog kansen? PVV en Forum voor Democratie gaan los op het coronabeleid, maar voor de overige partijen blijft dat lastig. Vlak voor de verkiezingen frontaal de aanval openen, zal na een jaar van constructieve medewerking vragen oproepen over de eigen geloofwaardigheid. Zeker als het advies van het Outbreak Management Team weinig aanknopingspunten biedt voor een nieuwe aanpak.

Voor de meeste lijsttrekkers zijn er maar weinig andere opties om premier Rutte uit te dagen. Alleen Geert Wilders krijgt volop de kans om de degens te kruisen met de koploper in de peilingen. Tijdens het NOS-slotdebat krijgt CDA’er Wopke Hoekstra in de sloturen van de campagne ook nog even kort de tijd voor een debat met Rutte. Alle andere lijsttrekkers moeten toekijken.

Een breekpunt in de campagne

Het past bij de defensieve campagne van de VVD: de voorsprong consolideren en tegenstanders geen kans geven alsnog in de wedstrijd te komen. Wilders is bij die politieke catenaccio de ideale tegenstander. De PVV-leider is onacceptabel voor een groot deel van het electoraat en door zijn politieke isolement geen rivaal voor het Torentje. Rutte kan zich in die debatten probleemloos profileren als de wijze staatsman – zijn lievelingsrol in deze coronacrisis.

De VVD haalt dan ook opgelucht adem dat er de afgelopen weken geen serieuzere uitdager is opgestaan. Dat de eerste debatten nauwelijks verschuivingen hebben veroorzaakt in de peilingen, wordt in liberale kringen als ‘een breekpunt in de campagne’ gezien. Het zetelaantal van de VVD mag dan langzaam iets afnemen, niemand slaagt erin om de kiezers die genoeg hebben van Rutte achter zich te verenigen.

De meeste angst was er voor CDA-voorman Hoekstra, maar hij komt moeizaam uit de startblokken. Met zijn plan om de WW-duur te beperken is hij er de afgelopen dagen zelfs in geslaagd om Rutte te verdringen als favoriete doelwit van de linkse oppositie. Een cadeautje voor de VVD. D66-leider Sigrid Kaag deed het volgens peilingen wel goed in het RTL-debat, maar ook dat heeft er vooralsnog niet toe geleid dat linkse en progressieve kiezers haar en bloc steunen.

Campagne voeren met de handrem erop

Zo kan Rutte zich blijven richten op de nummer twee in de peilingen, Geert Wilders. Dat Kaag in een interview met de Volkskrant opmerkte dat Rutte in deze campagne ‘het debat over de toekomst’ ontloopt, zal de VVD niet op andere gedachten brengen. Waarom andere partijen nog een kans bieden als de eigen vooruitzichten zo gunstig zijn? Nooit in de recente geschiedenis stond een partij er zo kort voor de verkiezingen zo goed voor in de peilingen.

Dat heeft ook effect op de campagne, die door de coronacrisis toch al met de handrem erop wordt gevoerd. Voor al te veel frivoliteiten is nu geen plaats, vinden veel partijen. Al te ludieke campagne-uitingen blijven op de plank liggen.

Ruttes rivalen lijken daarnaast terug te schrikken voor een felle strijd. Er is volop kritiek, maar wie een relatief populaire premier in crisistijd aanvalt, loopt risico; een deel van de eigen achterban kan daarop afknappen. Inmiddels moeten zelfs de meest optimistische rivalen er bovendien rekening mee houden dat Rutte terugkomt als premier. Wie hem nu volledig afbrandt, trekt over twee weken misschien aan het kortste eind als de formatie begint.

Hoe saaier, hoe beter

Zo komt de VVD vooralsnog amper in de problemen. Jesse Klaver bestempelde Rutte in het eerste RTL-debat nog wel als ‘een leugenaar’, maar vervolgens is GroenLinks daar niet meer op teruggekomen. De partij adverteert liever met een fragment uit het RTL-debat waarin Klaver pleit voor meer samenwerking. ‘Verwijten over en weer passen niet in deze crisis’, aldus de GroenLinks-leider die na 17 maart zo graag wil meeregeren. Ook hij kiest liever voor consolidatie dan voor strijd.

Voor de liefhebbers dreigt 2021 zo een slecht campagnejaar te worden. ‘Ik vind het heel moeilijk om dit gade te slaan’, verzuchtte Hans Anker, een internationale campagne-expert, in een podcast van Haagsch College. ‘Het is te saai.’

Bij de VVD zullen ze er niet wakker van liggen. Hoe saaier, hoe beter.

Meer over