De ellende begon bij Lenin

Op het rode banderolletje waarmee het boek 'Le Livre noir du communisme' aan de man wordt gebracht, staat: 85 miljoen doden....

MARTIN SOMMER

HET BOEK is zo dik als een baksteen, en ligt dienovereenkomstig op de maag. Dat begint al op bladzijde 4, waar redacteur Stéphane Courtois een 'eerste balans' opmaakt van tachtig jaar communisme. 'USSR, 20 miljoen doden; China, 65 miljoen doden; Vietnam, 1 miljoen doden; Noord-Korea, 2 miljoen doden; Cambodja, 2 miljoen doden.' De lijst gaat nog even verder.

Hoofdstuk na hoofdstuk, land na land, pagina na pagina, passeert een misselijkmakende 'calvarieberg van miljoenen slachtoffers' zoals Courtois schrijft. Le livre noir du communisme (uitgeverij Robert Laffont) - ondertitel voor wie het nog niet begreep: 'misdaden, terreur, repressie' - is het werk van zes historici, plus vijf assistenten, gecoördineerd door Courtois. Zes weken na verschijning van deze eerste poging tot inventarisatie van communistische misdaden, zijn er in Frankrijk 140 duizend exemplaren van verkocht. In dezelfde tijd ontstond een heftige polemiek, vooral over de inleidende bijdrage van Courtois.

Zijn vergelijking tussen de misdadige saldi van communisme en nazisme (100 miljoen doden tegen 25 miljoen) werd hem niet in dank afgenomen. Net zo min als de zinsnede waarin hij schrijft dat 'de dood van een kind van een Oekraïense koelak, dat door het stalinistische regime opzettelijk de hongerdood werd ingedreven, evenveel ''waard is'' als de dood van een joods kind in het getto van Warschau, dat de hongerdood werd ingedreven door het nazi-regime'.

In het Duitse weekblad Die Zeit werd Courtois 'zijn hoge toon en zijn ideologisch rondstommelen' verweten. In Le Monde stond dat hij 'agitprop' bedreef voor zijn eigen glorie. De communistische partijleider Robert Hue zwaaide op de Franse televisie met een pagina van het extreemrechtse weekblad Minute, dat het livre noir als getuige aanriep voor een joods-communistische samenzwering.

Stéphane Courtois: 'De communistische propaganda is altijd buitengewoon goed geweest. Stalin had er altijd grote aandacht voor. Toen ik in 1992 het archief van de Komintern (de Communistische internationale) bestudeerde, bleek dat nog indrukwekkender dan ik dacht. Tienduizenden dossiers, een mondiale organisatie. In de jaren dertig werkten daar al vijfhonderd mensen, vertalers, specialisten, noem maar op. Het was echt geen midden- en kleinbedrijf. De propaganda richtte zich altijd op dezelfde thema's: antikapitalisme, pacifisme, antifascisme. En wat doet in 1997 meneer Hue voor de televisie? Die komt weer aan met de antifascistische strijd van de PCF en laat dat blad Minute zien. Met de oude propagandaboodschap: Courtois en Le Pen, van hetzelfde laken een pak.'

- Wat was de functie van de vergelijking met het nazisme in de inleiding?

'Ik zou zeggen: die dringt zich op. Om een simpele reden. Voor ons in het Westen is het nazisme het symbool van het absolute kwaad. Wij Fransen hebben het kwaad zelf meegemaakt omdat we zelf bezet zijn geweest. En de juridische vertaling daarvan luidt ''misdaden tegen de menselijkheid'', de term van de processen van Neurenberg. Normaal was dat misdaden tegen de menselijkheid bij de nazi's hoorden.

'Zo zag ons denkkader eruit toen we aan dit project begonnen. We studeerden en schreven, en aan het eind keken we elkaar aan en zeiden: Sovjet-Unie, misdaden tegen de menselijkheid. China, idem; Vietnam, idem; Angola, idem; Oost-Europa, idem. Je kunt de aanwijzingen niet ontkennen. Wij ontdekten dat al onder Lenin dergelijke misdaden gepleegd werden. Tegen de Kozakken. Voilà het probleem, dat weer een ander probleem oproept.

'Onder de Franse joden bevindt zich een fractie - ik zeg dus niet de hele gemeenschap - die niet wil accepteren dat niet alleen de joden hebben geleden onder misdaden tegen de menselijkheid. Mijn collega Annette Wieviorka schreef een artikel in Le Monde, extreem agressief, waarin ze me persoonlijk kwalijk neemt dat ik de herinnering aan de communistische misdaden de plaats wil laten innemen van de herinnering aan de nazi-misdaden. Op dat niveau van discussie zijn we nu beland.'

- Wat leren we dan van die vergelijking tussen nazisme en communisme?

'Om te beginnen wil ik opmerken dat die vergelijking volstrekt legitiem is. Je kunt geen geschiedenis van de twintigste eeuw bedrijven, zonder nazisme en communisme naast elkaar te houden. Ik vind het dus ook gerechtvaardigd dat Ernst Nolte (die in Duitsland de Historikerstreit losmaakte ) zich afvroeg wat de relatie was tussen het communisme en het nazisme. De enigen die weigeren die vergelijking te maken zijn de communisten!

'Maar voor een antwoord op de vraag wat de vergelijking oplevert, is het te vroeg. Om de simpele reden dat het historische onderzoek naar het nazisme en het communisme niet op hetzelfde niveau staat. Het nazisme wordt al vijftig jaar bestudeerd, de archieven waren meteen toegankelijk, in de hele wereld zijn honderdduizenden onderzoekers ermee bezig. Terwijl we wat betreft het communistische systeem nog over onvoldoende kennis beschikken. Het werk aan het communisme is pas vijf jaar geleden begonnen. In China en Vietnam zit alles nog potdicht. En in Moskou zijn er weliswaar een heleboel archieven toegankelijk, maar niet het archief van Stalin.'

- U suggereert in de inleiding dat de nazi's de kunst van het moorden van de communisten hebben afgekeken.

'Natuurlijk. Ik moet me wel iets afvragen, wanneer de chef van Auschwitz zegt: we gaan gebruik maken van de dingen die we van de Sovjet-kampen geleerd hebben. Ik lees de memoires van Höss en ik moet mezelf die vraag stellen. Zeker is dat tussen 1917 en 1924, toen Lenin overleed, het terreursysteem al tot volle wasdom was gekomen. Alles was er: de permanente burgeroorlog, de executie van gijzelaars, de concentratiekampen, de uitroeiing van de Kozakken, de moorden, de hongersnood als wapen. Er waren in 1922 al vijf miljoen doden.

'Wat niet wil zeggen dat ik de uniciteit van Auschwitz ter discussie wil stellen. Niemand heeft de vernietigingskampen nagedaan. Met de konvooien, de selectie, kortom het geïndustrialiseerde moordsysteem. Maar ik merk op dat vóór Auschwitz, Treblinka, Sobibor, de nazi's al anderhalf miljoen joden hadden vermoord. Met een kogel in het hoofd, precies volgens de stalinistische methode.'

- Waarom hebt u de inleiding bijna als een politiek pamflet geschreven?

'Dat is niet zo, ik doe niet aan politiek. Ik geef toe dat de inleiding iets krachtiger is gesteld dan op de gebruikelijke neutrale toon. Het is een tekst die moet sensibiliseren. Ik vind dat met name in Frankrijk een grote ongevoeligheid bestaat voor de communistische tragedie. Daarom heb ik betrekkelijk cru een paar basisproblemen aan de orde gesteld.'

- U heeft iets weg van een historicus-wraakengel.

'Haha, nee hoor. Ik heb Chateaubriand geciteerd, die schreef: als iedereen zwijgt over de dictator, dan is er altijd nog de historicus. Ikzelf heb geen enkele rancune ten opzichte van het communisme. Ik doe er al 25 jaar onderzoek naar, zoals ik ook over het nazisme heb geschreven. Ik voel geen haat. Maar ik ben wel geschokt door het verschil in gevoeligheid voor beide tragedies.

'De grote belangstelling voor de nazi-tragedie, voor het verzet, voor de moord op de joden, dat lijkt me heel normaal. Niet normaal is dat men een andere enorme tragedie ''vergeet''. Voor mij zijn vijf miljoen vermoorde Oekraïeners in 1932 even ernstig als vijf miljoen vermoorde joden in Auschwitz. Ik moet degene nog zien die durft te ontkennen dat dat zo is. Zelfs meneer Robert Hue heeft nog niet durven zeggen dat wat ik beweer een schandaal is. De basis van de universele moraal is dat bepaalde doden niet meer waard zijn dan andere.

'Mao schreef in het Rode Boekje: sommige doden wegen meer dan een berg, en andere doden wegen minder dan een veer. Ik kan het weten, ik heb het in 1970 uit m'n hoofd geleerd. Ik geloofde dat toen. Sindsdien heb ik geleerd dat alle mensen hun waarde hebben en dat alle doden hun waarde hebben.'

- Is er in Frankrijk iets van een 'Querelle des historiens' merkbaar?

'Nee, want we hebben hier geen historici, hahaha! Niemand houdt zich met het communisme bezig, François Furet is dood, Annie Kriegel ook. Wie is er nog over? Dat is het grote probleem.'

- In Duitsland werd Nolte gediscrediteerd. Omdat hij rechts was, kon hij niet deugen. Hoe is het met u?

'Ik daag ze uit mij te komen zeggen dat ik rechts ben. Terwijl ik al dertig jaar links stem. Annie Kriegel werd hier lange tijd als een verschrikkelijk rechts persoon beschouwd. Bij Furet was het moeilijker, die had het linkse blad Le Nouvel Observateur opgericht.

'Het doel van Le Monde is natuurlijk om Courtois in diskrediet te brengen. Meneer Plenel (redactiechef van Le Monde) kan zich niet losrukken van zijn trotskistische verleden. Dat geldt trouwens ook voor premier Jospin. In dit land bestaat een zeer krachtige herinnering aan de bolsjewistische revolutie. Bij de vakbeweging Force Ouvrière, in de media, het zit vol met trotskisten. Ze kunnen zich niet losmaken van de revolutionaire cultuur. Al die mensen proberen Lenin te sauveren. Terwijl de ellende voor mij bij Lenin begint.'

- Hoe verhield Lenin zich tot Stalin?

'Lenin was een professional, maar niet op zo'n mondiaal niveau. Dat begrijpen de mensen nog niet: het communisme was echt een mondiale beweging, met een wereldomspannende organisatie. Dat is in belangrijke mate te danken aan Stalin, de grootste politicus van de eeuw, de meest fascinerende ook - en de grootste crimineel. Hij stak ze allemaal in zijn zak, Churchill, Roosevelt, De Gaulle. Hij gaf de Franse communistenleider Thorez les over de politieke situatie in Frankrijk. Hij werkte achttien uur per dag en als het moest drie dagen en nachten achter elkaar door. Hij had het meesteroog, hij zag alles. In juni 1940, hij staat op het punt Bessarabië op te slokken, heeft hij net de helft van Polen ingepikt. Maar Stalin heeft nog tijd om Thorez te ontvangen, twee uur te praten en een propagandaplan op te stellen voor Frankrijk. Het verklaart uiteraard ook z'n onmenselijkheid. En deze man is 37 jaar aan de macht geweest.'

- Is de indruk juist dat u zelf een poging doet om Marx te redden?

'Dat is niet helemaal verkeerd gezien. Ik vind dat je Marx de catastrofes van het communisme niet in de schoenen kunt schuiven. Vergeet niet dat ze zich in 1914 allemaal marxist noemden: Kautsky, Bergstein, Rosa Luxemburg, Jaurès, Blum. Allemaal. Dus het marxisme hoefde er bepaald niet uit te zien zoals Lenin het invulde.'

- Toch kun je voldoende in zijn werk vinden dat terreur rechtvaardigt. De dictatuur van het proletariaat bijvoorbeeld.

'Die term is maar één keer door Marx gebruikt, in een brief. En bovendien was het alleen maar tijdelijk bedoeld. Onder Lenin werd de dictatuur permanent, een regeermethode.'

- Hoe nu verder?

'In het televisieprogramma waar Robert Hue optrad, vroeg de presentator aan het eind: kun je in verband met het communisme spreken van misdaden tegen de menselijkheid, ja of nee? Alle deelnemers aan de discussie antwoordden ja. Behalve Hue, die weigerde antwoord te geven. Hij weet donders goed waarom. De dag dat hij toegeeft dat Stalin, Lenin, Pol Pot misdaden tegen de menselijkheid hebben begaan, erkent hij de medeplichtigheid van de Franse communisten. En zoals u weet, verjaren misdaden tegen de menselijkheid niet. Deze geschiedenis staat pas aan het begin, hahahaha'

Meer over