De eeuwige jeugd komt met gebreken

Van de Nederlandse vrouwen in de menopauze gebruikt een op de zeven een tijdje hormonen, om opvliegers en andere overgangsklachten tegen te gaan....

De vrouwelijke helft van de Nederlandse babyboom, koploper in het accepteren van 'de pil', staat nu de eerste opvliegers komen zeer terughoudend tegenover hormoongebruik.

Nederland is precies het spiegelbeeld van de Verenigde Staten. Daar is de anticonceptiepil nooit populair geworden, terwijl oestrogeen, het hormoon tegen overgangsklachten en botontkalking, het meest voorgeschreven medicijn van Amerika is. Het enthousiasme dat de Newyorkse gynaecoloog Robert A. Wilson in 1966 ontketende met zijn boek Feminine Forever, overleefde in de VS al verschillende dips, veroorzaakt door onderzoekers die een verhoogd risico op baarmoeder- en borstkanker aantoonden. Daartegenover staat dat oestrogeen het bros worden van de botten tegenhoudt, zodat de kans om invalide te worden door botbreuken kleiner wordt. Onder het motto 'ik moet toch ergens aan doodgaan' slikken Amerikaanse vrouwen nu tot op hoge leeftijd oestrogeen, om botontkalking en andere verouderingsverschijnselen te voorkomen.

Lin Stevens (70), een Gestalttherapeute die afwisselend in Nederland en Canada woont, hoort tot de witte raven die in Nederland deze opvatting uitdragen. Op haar zestigste had zij het idee dat haar rug een beetje krom werd en begon zij hormonen te slikken tegen de botontkalking. 'Een bijwerking was dat ik veel zin in sex kreeg, ik raakte heel geanimeerd' vertelt zij in het juli-nummer van het tijdschrift Opzij. 'Ik informeerde ernaar bij mijn huisarts, die een beetje moest lachen en zei dat dat wel meer voorkwam bij vrouwen die na de overgang hormonen gingen slikken. Geen reden om me zorgen te maken, dat vond ik ook.' Zij heeft nu vier minnaars, ieder op een vaste dag in de week, en voelt zich uitstekend.

De discussie over de voor- en nadelen kreeg eind juni een nieuwe impuls door een publikatie in het gezaghebbende blad New England Journal of Medicine. Een bijna twintig jaar lopend onderzoek onder ruim 120 duizend Amerikaanse verpleegkundigen toonde aan dat bij vrouwen die langer dan vijf jaar de combinatie van oestrogeen en progesteron gebruikten, meer borstkanker voorkomt. Tot begin jaren tachtig werd alleen oestrogeen voorgeschreven. Toen bleek dat dit het risico op baarmoederkanker sterk verhoogde, werd het hormoon progesteron toegevoegd. Progesteron beschermt inderdaad de baarmoeder, maar blijkt het door oestrogenen verhoogde borstkanker-risico helemaal niet te verminderen.

Prof. dr E. Van Hall, hoogleraar gynaecologie aan de Rijksuniversiteit Leiden, wordt door dit onderzoek alleen maar gesterkt in zijn overtuiging dat je de natuurlijke veroudering van het vrouwenlichaam niet met hormonen moet tegengaan, tenzij daar een dwingende reden voor is. Hij bestrijdt de opvatting dat vrouwen vanaf hun vijftigste - of daaromtrent - in een toestand leven die eigenlijk onnatuurlijk is en gecorrigeerd moet worden met het vrouwelijk hormoon dat ze zelf na de menopauze niet meer maken. De mens moet, door de verbeterde levensomstandigheden, nu veel langer met zijn lichaam doen dan in vorige eeuwen. De levensverwachting voor vrouwen is toegenomen van veertig jaar in de vorige eeuw tot tachtig jaar nu. Door het teruglopen van de dichtheid van hun botten, lopen ze in het laatste deel van hun leven meer kans op wervelslijtage en botbreuken. Voor mannen geldt dat ook, maar bij hen begint de botontkalking gemiddeld tien jaar later. Een derde deel van het vrouwenleven speelt zich nu af na de menopauze, dus met een 'tekort' aan het vrouwelijk hormoon dat de botten stevig houdt, zeggen de voorstanders van oestrogeen-toevoeging.

'Het is maar hoe je de cijfers hanteert' zegt Van Hall. 'De toegenomen levensverwachting is voornamelijk te wijten aan de daling van sterfte-oorzaken vóór de leeftijd van zestig jaar. Een vrouw die midden vorige eeuw de leeftijd van zestig jaar bereikte, had toen al een levensverwachting van 76 jaar.' Dat scheelt maar vier jaar met nu. 'Lang leven na de menopauze is dus geen nieuw fenomeen. Alleen is het aantal vrouwen dat zeer oud wordt, aanzienlijk toegenomen.' Mannen die in het midden van de vorige eeuw de zestig jaar gehaald hadden, werden daarna eveneens gemiddeld 76. Dat worden zij nog steeds. Van Hall: 'De toename in levensverwachting heeft vrouwen selectief bevoordeeld. Dat leidt tot de conclusie dat vrouwen, ondanks een lange periode van post-menopauzaal ''tekort'', gezonder zijn en langer leven dan mannen.'

'Het gaat niet alleen om oud worden, maar om de manier waarop' reageert dr J.C. Netelenbos, endocrinoloog aan de Vrije Universiteit in Amsterdam. De kwieke vijftiger springt op en doet een bejaard vrouwtje na wier neus ter hoogte van haar knieën hangt. 'Als je wervels zo versleten zijn dat je rok aan de voorkant op je schoenen hangt, dan heb je het niet leuk.' Oestrogeen houdt die ontkalking - osteoporose - tegen. Daarom is Netelenbos, voorzitter van de wetenschappelijke raad van de Osteoporosestichting, voorstander van hormoontoevoeging rond de menopauze en een aantal jaren daarna. Dat wil zeggen: voor vrouwen die, vanuit hun familiegeschiedenis, geen verhoogde kans op borst- of baarmoederkanker hebben.

Hij heeft al van drie farmaceutische industrieën een negatief commentaar gehad op de publikatie in The New England Journal of Medicine ('Die zijn als de dood voor hun markt'), maar beoordeelt het als een belangrijke studie, vooral omdat het de eerste is van deze omvang. Een Zweeds onderzoek een paar jaar geleden leidde ook al tot de conclusie dat oestrogeen in combinatie met progesteron tot een verhoogde kans op borstkanker leidt, maar dat bestreek een veel kleinere groep en minder jaren. 'En Barrett O'Connor, dé vrouw op het gebied van dit soort hormoononderzoek, waarschuwt al vijf jaar. Ik sluit me daarbij aan.'

Overigens komt borstkanker in Nederland naar verhouding veel voor, terwijl de groep die langdurig hormonen gebruikt in en na de menopauze maar heel klein is. Netelenbos: 'Het is dus maar één van de vele oorzaken.'

Ongeveer vijftien procent van de Nederlandse vrouwen in de menopauze gebruikt oestrogeen, al dan niet in combinatie met progesteron. Netelenbos: 'De meesten gebruiken het maar een paar jaar, tegen opvliegers en andere overgangsklachten. Vanuit het oogpunt van preventie van osteoporose is dat jammer, want daarvoor moet liefst langer geslikt worden. Maar de kankeronderzoekers, onder wie dr F. van Leeuwen van het Nederlands Kanker Instituut in Amsterdam, houden vrijwel unaniem vijf jaar aan als de periode waarin het geen kwaad kan.

Voor de meeste vrouwen is vijf jaar slikken of plakken - de hormoonpleister is in Nederland populairder dan de pillen - genoeg om ernstig ongerief in de menopauze uit de weg te ruimen. 'Het heeft mij door het ergste heen geholpen', zegt een 56-jarige lerares die nu alweer een jaar zonder pleisters leeft. De opvliegers die haar vaak voor de klas overvielen, kwamen niet terug toen zij ophield met plakken. De bloedingen ook niet; de overgang is achter de rug.

Overigens heeft dertig procent van de vrouwen helemaal geen overgangsklachten, zegt Netelenbos. 'Goed dat hij dat vermeldt', reageert dr F. van Leeuwen, onderzoekster op het gebied van hormonen en borstkanker bij het Nederlands Kanker Instituut in Amsterdam. 'Dat gegeven verdwijnt gewoonlijk, omdat iedereen vanuit zijn eigen straatje praat en publiceert. Over hart- en vaatziekten, over kanker; zo werkt het nu eenmaal met wetenschappelijke publikaties.'

Ook voor de huisarts is het moeilijk de feiten over hormonen rond de menopauze op een rijtje te krijgen. Het Nederlandse Huisartsen Genootschap, dat in zijn tijdschrift over wetenschappelijke ontwikkelingen bericht, heeft tot nu toe geen protocol gepubliceerd over dit onderwerp. Het genootschap raadt de huisartsen alleen aan terughoudend te zijn met het voorschrijven van oestrogeen.

Van Leeuwen vindt het jammer dat er geen goede folders zijn waarin de voor- en nadelen tegenover elkaar gezet worden. 'Dit is een onderwerp waarover je als vrouw zelf moet beslissen, in overleg met je arts en op grond van gedegen informatie. Het gunstige effect op botontkalking en hart- en vaatziekten moet je afwegen tegen het verhoogde risico op borstkanker. Hoe die afweging uitpakt, hangt er onder meer van af of je door andere factoren een hoog risico op hart- en vaatziekten hebt.'

Met instemming citeert zij een Amerikaanse collega: 'There is no free lunch. Elk middel heeft zijn bijwerkingen. Ook levensreddende antibiotica. Ze heeft zich er vaak over verbaasd hoe gemakkelijk Amerikaanse collega's van alles en nog wat slikken. 'Amerikanen leven vaak met de gedachte dat gezondheid uit een pilletje komt.' Zelf heeft Van Leeuwen nog lang niet de leeftijd om zich te gaan verdiepen in haar menopauze, maar ze staat, met de kennis die ze nu heeft, niet afwijzend tegenover hormoongebruik. 'Als je zulke klachten hebt dat je vaak niet kunt werken of je kunt je pubers niet meer aan, dan is het een goede oplossing.'

Marjo Meijer (43), huisarts in de Amsterdamse binnenstad, vindt een oordeel vóór of tegen 'niet opportuun, want je moet heel goed kijken naar iemands individuele situatie.' Zij is goed op de hoogte van de wetenschappelijke stand van zaken. 'Maar dat komt omdat ik me speciaal voor het onderwerp interesseer. Het is geen makkelijke materie en je moet als huisarts al zo véél bijhouden.' Het female for ever rukt ook in Amsterdam een beetje op, vindt zij. In haar eigen praktijk vindt ze verschijnselen die horen bij ouder worden geen indicatie om hormonen voor te schrijven. 'Bij ons is altijd de vraag: wat voeg je toe, aan jezelf en aan de wereld. Zo behandelen we alle medicijngebruik, dus ook dit.'

'Oude vrouwen voelen zich vaak beter dan jonge.' Dat is de troost die Meijer haar patiënten geeft. Maar vrouwen met meer dan vijf zware opvliegers per dag ('Dan heb je echt geen leven') of osteoporose in de familie, wijst ze wel op de mogelijkheid van hormonen. Ook vrouwen die, om een of andere reden, op hun 35ste of veertigste al ophouden met menstrueren. 'Dan vind ik het wel een goed idee, om vervroegde veroudering tegen te gaan. Maar als ze horen dat ze dan toch minstens eens in de drie maanden weer een bloeding hebben, hoeven de meesten al niet meer. Ze zijn veel te blij dat ze van die menstruaties af zijn.'

Meijer kan zich moeilijk voorstellen dat er ook in Nederland massaal animo bestaat tot op hoge leeftijd te bloeden voor steviger botten en minder rimpels.

Meer over