Zeven vragenBegin coronavaccinatie

De eerste prik is gezet. Wat staat ons te wachten – en zes andere praktische vragen

In het Brabantse Veghel wordt op woensdag 6 januari ’s lands eerste inenting tegen corona toegediend, aan de 39-jarige verpleeghuismedewerker Sanna Elkadiri. Wat staat haar, en ons allemaal te wachten? En krijgen we na inenting onze oude vrijheid terug?

Het vaccinatiecentrum in Veghel, waar woensdag de eerste inentingen tegen corona worden toegediend.  Beeld EPA
Het vaccinatiecentrum in Veghel, waar woensdag de eerste inentingen tegen corona worden toegediend.Beeld EPA

Eerst maar dé vraag: helpt het vaccin tegen de nieuwe varianten van het virus die zijn opgedoken in Engeland en Zuid-Afrika? 

Waarschijnlijk wel. Al weet niemand zeker of de werking net zo goed is.

De uitsteeksels van de nieuwe virusvarianten hebben enkele subtiele chemische veranderingen ondergaan, waardoor ze cellen gemakkelijker lijken te kunnen binnendringen. Maar het vaccin is nog afgesteld op het ‘oude’ virus: het wekt immuniteit op tegen de uitsteeksels van het oorspronkelijke virus.

Dat kan ertoe leiden dat de huidige vaccins, als puntje bij paaltje komt, minder goed werken op het nieuwere virus. In praktijk zouden dan iets meer mensen dan voorzien na inenting toch besmet kunnen raken met het virus, of iets zieker worden. ‘Die paar losse mutaties zullen heus niet betekenen dat het vaccin opeens niets meer doet’, verwacht coronaviroloog Eric Snijder (LUMC). ‘Uiteindelijk gaat het maar om een handvol veranderingen op het totaal van de bijna 1300 bouwstenen die de virale uitsteeksels vormen.’

De echte problemen verwacht Snijder pas op de wat langere termijn, als het virus zich onder druk van de vaccinatiecampagnes in meer bochten gaat wringen, en er nieuwe varianten ontstaan. ‘Ontegenzeggelijk zal het virus muteren, dat is een gegeven in de virologie. Maar hoe snel dat gaat en hoe problematisch het wordt, is op dit moment onmogelijk in te schatten.’

Op de wat langere termijn zullen er wellicht aangepaste vaccins nodig zijn, net zoals de formule van de griepprik elk seizoen wordt bijgesteld om nieuwe varianten te ‘vangen’. Voordeel is wel dat zulke aanpassingen waarschijnlijk makkelijk zijn. Men hoeft immers slechts een moleculair schroefje te vervangen, niet het hele vaccin opnieuw te ontwikkelen.

‘Vooral voor RNA-vaccins zoals dat van Pfizer en Moderna is dat erg eenvoudig’, zegt Snijder. ‘Je zou het vaccin zo kunnen inrichten dat het beschermt tegen meerdere varianten – alle virusvarianten die op dat moment rondgaan.’

Wat kan iemand die wordt ingeënt precies verwachten?

Van de inenting tegen corona ga je waarschijnlijk wel iets merken. Verwacht een zere arm (ongeveer driekwart van de ingeënten heeft daar last van), hoofdpijn en vermoeidheid (haast de helft), spierpijn (een kwart). In zeldzamere gevallen komen rillingen en koorts voor (in ongeveer een op de tien). Hinderlijk, maar ernstig is het allemaal niet: na een of twee dagen is het leed geleden.

Bovendien duiden de bijwerkingen erop dat het vaccin doet wat het moet doen: het lichaam een soort tijdelijke nepinfectie bezorgen, met in dit geval de uitsteeksels van het coronavirus als ziektekiem. In de weken die volgen begint de immuniteit tegen het virus (of eigenlijk: de uitsteeksels van het virus) zich gaandeweg op te bouwen. Na 21 dagen volgt de tweede prik, met dezelfde bijwerkingen maar nog wat intenser, en groeit de weerstand tegen het virus verder.

Intussen zingen er verhalen rond van mensen die na de inenting iets ernstigs kregen. Zoals een 41-jarige Portugese zorgmedewerker, die twee dagen na vaccinatie opeens overleed. Het is echter zeer de vraag of dat niet gewoon toeval is. Bij de proeven van het vaccin van Pfizer op tienduizenden mensen, overleden in totaal zes personen. Slechts twee van hen hadden echter het vaccin gehad; de overige vier hadden een nepprik gekregen, een placebo.

Hoe beschermd bent u na inenting eigenlijk?

Op papier is uiteindelijk, enkele weken na de tweede prik, zo’n 95 procent van de ingeënte mensen beschermd tegen het virus.

Aan dat getal zitten wel mitsen en maren. Zo is onbekend hoelang de bescherming precies standhoudt, en kan de bescherming dus wat lager uitvallen bij blootstelling aan een van de nieuwe virusvarianten. Bovendien gaan vaccinologen ervan uit dat de bescherming sowieso wat lager uitvalt dan de 95 procent uit de onderzoeksrapporten. Dat is een bekend fenomeen als men een vaccin na de onderzoeksfase, waarin alles met grote zorg gebeurt, inzet in de gewone wereld – dat kan al snel een procentpunt of tien schelen.

Een pluspunt is er ook. ‘95 procent bescherming’ betekent gelukkig niet dat het vaccin bij de overgebleven 5 procent niets doet. Bij tests van verschillende vaccins vond men goede aanwijzingen dat gevaccineerden die tóch geïnfecteerd raken, in elk geval minder ziek worden.

Kunt u na vaccinatie weer onbekommerd knuffelen?

Dat is een punt waarover veel verwarring is. Want misschien kunnen mensen die zijn ingeënt het virus tóch nog overdragen.

Bij diverse dierproeven van coronavaccins zag men dat de dieren na vaccinatie weliswaar nauwelijks meer ziek werden, maar nog wel drager konden zijn van het virus. Dat zou ook bij de mens het geval kunnen zijn, het is eenvoudigweg nog niet onderzocht. U zou het virus dan nog in geringe hoeveelheid aanmaken in uw neus of keel, zonder covid te krijgen.

Of dat veel kwaad kan voor anderen, is vers 2. Enerzijds waarschuwen artsen dat het vaccin het virus in praktijk onzichtbaar zou maken: u bent zich van geen kwaad bewust, maar kunt het virus toch overdragen op iemand die ongevaccineerd is of bij wie het vaccin niet goed aanslaat. Oppassen met knuffelen van uw spreekwoordelijke oude oma, dus.

Anderzijds zal de kans op doorgifte van het virus niet heel groot zijn, omdat gevaccineerden minder virus aanmaken en niet of nauwelijks meer ziek worden. Dat maakt de kans om het virus over te dragen weer een stuk kleiner. Maar: garantie tot de voordeur, helemaal nul is het risico niet.

null Beeld ANP
Beeld ANP

Kunnen we, om vaccin te sparen, ook toe met een lagere of uitgestelde dosis?

Leuk, die vaccins – het zijn er voorlopig alleen wel weinig. In Groot-Brittannië heeft men daarom besloten om de toediening van de tweede vaccindosis enkele weken uit te stellen en in de VS wil men de dosering van het vaccin van fabrikant Moderna halveren voor mensen tussen de 18 en de 65 jaar. Alles om vaccin te besparen en zoveel mogelijk mensen in zo weinig mogelijk tijd in te enten.

Maar experts twijfelen of dat nu wel zo verstandig is. Aan de ene kant, zegt hoogleraar immunologie Huub Savelkoul (Wageningen Universiteit): ‘Ik heb vroeger wel experimenten gedaan waaruit blijkt dat je immuunrespons beter en specifieker wordt naarmate er meer tijd zit tussen de twee doseringen.’

Een paar weekjes uitstel van prik nummer 2 – de zogenoemde ‘booster’ – kan op zich dus geen kwaad. ‘Maar aan de andere kant wil je wel zo snel mogelijk boosteren, om volledige bescherming te krijgen’, zegt Savelkoul. ‘Het is dus kiezen tussen twee kwaden.’

Daardoorheen speelt het gevaar van de nieuwe mutanten. Het virus zou een ‘onafgemaakte’ vaccinatie weleens kunnen gebruiken als springplank, om te muteren en aan het vaccin te ontsnappen. ‘Nieuwe varianten ontstaan gemakkelijker als je de greep van het immuunsysteem een beetje laat verslappen’, zegt vaccinoloog Cécile van Els (RIVM, Universiteit Utrecht). ‘We moeten het virus het niet te makkelijk maken, door te beknibbelen op de kwaliteit van de immuniteit.’

‘Als je in het laboratorium mutanten wilt selecteren, doe je het op deze manier. Door het virus een beetje te laten doorpruttelen totdat er toevallig een resistente variant ontstaat’, waarschuwt ook viroloog Snijder. Maar hij ziet ook de andere kant: ‘We hebben niks beters. Het is nu voluit vaccineren. En dan maar hopen dat we in de zomer een flinke stap gezet hebben.’

Heeft vaccineren wel zin als u al corona heeft gehad?

De laatste tijd werd steeds duidelijker dat wie corona heeft gehad, in elk geval een aantal maanden is beschermd tegen covid-19. Er zijn wel degelijk ook mensen die het virus opnieuw krijgen, soms al na korte tijd. Maar het zijn er relatief weinig en in de regel worden ze de tweede keer minder ziek. Achterwege laten dus maar, dat vaccin, als u corona al heeft gehad?

Savelkoul vindt van niet. ‘Bij sommige mensen zal het overbodig zijn. Maar er zijn ook mensen die maar heel weinig blootstelling aan het echte virus hebben gehad, en dus weinig immuniteit hebben opgebouwd. Die zijn er sowieso bij gebaat.’

Bovendien geldt voor vaccins, zoals bij alle leerprocessen: herhaling is beter. En het vaccin jut afweercellen toch weer op een iets andere manier op dan het echte virus, zodat het immuunsysteem extra manieren leert om het virus af te slaan.

Kwaad kan het sowieso niet, zegt Savelkoul. ‘Het immuunsysteem kan aardig wat hebben. In theorie zou je een kind zelfs tienduizend vaccins tegelijk kunnen geven: dan krijg je tienduizend verschillende immuunresponsen. De geheugencapaciteit van het immuunsysteem is immens.’

Tot slot: wat zijn eigenlijk de medische indicaties op basis waarvan iemand voorrang krijgt?

Mensen tussen de 18 en de 60 met een medische aandoening kunnen vanaf februari hun vaccinatie (van AstraZeneca) halen bij de huisarts. 60-plussers met een medische indicatie kunnen (net als hun gezonde leeftijdsgenoten) vanaf maart terecht.

Maar wat zijn die medische aandoeningen op basis waarvan 60-minners voorrang krijgen? Het is vooralsnog een overzichtelijk rijtje dat het RIVM aanhoudt. Ernstige aandoeningen aan het hart of de luchtwegen. Diabetes. Chronische nierproblemen, dus mensen die afhankelijk zijn van dialyse of een niertransplantatie hebben ondergaan. Mensen met afweerstoornissen of mensen die medicijnen gebruiken die leiden tot een verminderde weerstand.

Dat zijn nog vrij ruim te interpreteren criteria. Uiteindelijk is het aan de huisarts om te bepalen wie van de patiënten een uitnodiging krijgen voor een vaccinatie, een handeling waar zij ruim ervaring mee hebben door de jaarlijkse griepprik. Om de huisartsen verder te helpen bij die keuze stellen het Nederlandse Huisartsengenootschap en het RIVM nu een handleiding op.

Lees ook

Dit is het vaccinatieplan van de overheid: kijk wanneer u aan de beurt bent
In het vaccinatieplan van de overheid kunnen mensen opzoeken wanneer zij aan de beurt zijn.

Wie mag wanneer een prik? Zes vragen over de komende vaccinatiegolf
Zorgmedewerkers van de verpleeghuizen vormen – naast hun collega’s in de acute ziekenhuiszorg die afgelopen weekeinde voorrang hebben gekregen – de eerste groep die in Nederland in aanmerking komt voor een vaccinatie.

Dit gebeurt er in jouw lijf als de prik is gezet
De eerste coronavaccins zijn gebaseerd op een sciencefictionachtige techniek waaraan wetenschappers tientallen jaren sleutelden. Hoe werkt die techniek, en wat gebeurt er precies in het lichaam zodra het vaccin is ingespoten?

Nederland traag? Ook in andere EU-landen is er onvrede over het tempo van de coronavaccinaties
Als allerlaatste EU-land start Nederland komende week met het vaccineren van de bevolking tegen corona. Volgens CDA-minister Hugo de Jonge (Volksgezondheid) zou elders vooral symbolisch worden geprikt. Dat klopt niet. Toch is er ook onvrede in de buurlanden. Een overzicht.

Zo raakte Nederland achterop bij het vaccineren
‘Zorgvuldigheid’. Dat is het argument van Hugo de Jonge waarom Nederland pas weken later dan Duitsland begint met vaccineren. Een reconstructie van de Volkskrant toont een ander beeld.

Meer over