De droefheid van de moderniteit

Wat hebben het gasoproer in Groningen en een harmonieorkest in het Limburgse Brunssum met elkaar gemeen? Dat ze allebei het gezicht zijn van diepgeworteld politiek wantrouwen. 'We zijn overgeleverd aan krachten waar we geen invloed op hebben. Ons leven wordt bepaald door anderen en niet meer door de gemeenschap waar we in leven en bij horen. In deze onoverzichtelijke wereld zoeken we houvast, identiteit en geborgenheid'.

Dit zijn geen uitspraken van de gasopstandelingen uit de boze zaaltjes van Groningen, maar citaten uit Limburg. Het programma Nieuwsuur, dat bezig is een goede serie neer te zetten over de Europese worsteling in Nederland en ons omringende landen, bracht in een fraaie reportage aan het licht dat het wankelende Europagevoel eigenlijk helemaal niet over Europa gaat. Bij de Brunssumse fanfare in zaal Concordia, blijkt 'Europa' een metafoor te zijn voor 'gebrek aan grip' en 'ver van ons bed'. Het staat voor een chaotische wereld die niet van ons is, maar gecontroleerd wordt door buitenstaanders.

Waar lijkt dit op? Precies. Op het gevoel van achterstelling, exploitatie en vernedering van de Groningers, dat nu als een gasexplosie aan de oppervlakte komt. Groningers hebben genoeg van het 'over en onder ons, maar heel erg zonder ons'.

Er woedt dus een oproer van onbehagen en wantrouwen van Groningen tot Limburg. En wie nu denkt dat het hier om perifere provincies gaat, heeft het mis. Nieuwsuur liet zien dat de Limburgse kiezer en de gemiddelde Nederlander verrassenderwijs op hetzelfde spoor zitten. Bovendien is Limburg allesbehalve perifeer. Het is eerder één grote grenzeloze Euregio in het hart van Europa en ook nog eens de bakermat van het Verdrag van Maastricht. Juist daar zou je vanzelfsprekende liefde voor de Europese Unie verwachten. Maar in plaats daarvan is Limburg stemmenkanon voor de 'Europa-vijandige' partijen PVV en SP.

De gevestigde politiek heeft op de veenbrand van miskenning en toekomstonbehagen, die we bij gebrek aan een meer neutrale benaming 'populistische opstand' noemen, nog steeds geen begin van een antwoord. Dat is niet zonder risico. Zoals de voorzitter van de Limburgse harmonie het zei: 'Als de afstand tussen gewone burger en bestuur nog groter wordt, kan het wel eens helemaal de verkeerde kant op rollen'.

Maar niets wijst erop dat de afstand tussen bestuur en burger afneemt. Eerder het tegendeel. Het motto van de hedendaagse politiek lijkt te luiden: 'hoe minder steun en draagvlak, hoe driester en wilder de plannen en ambities'. Populistische opstand of niet, lage vertrouwensscores of niet: wat let ons de meest grootschalige verbouwing van de verzorgingsstaat te ondernemen, een giftige cocktail van decentralisatie en bezuinigingen? De verzorgingsstaat wordt teruggebracht tot 400 gemeentelijke puzzelstukjes: decentralisatie op de tast.

Net zo driest stuwt men de Europese integratie voort richting een Verenigde Staten van Europa, niet gehinderd door enig draagvlak of enig empirisch bewijs voor succes. Politiek is een gokkast geworden.

De doofstomme vermetelheid van de politiek kan worden teruggevoerd op het wederzijds onbegrip dat er in onze samenleving ontstaan is tussen hoog- en laagopgeleiden, tussen beleidsmakers en gewone burgers.

Volgens David Goodhart, directeur van de Britse denktank Demos, is de ontsporing van het liberalisme de diepere oorzaak van die kloof. Het cultureel liberalisme van de jaren 1960 en het economisch liberalisme van de jaren 1980 hebben ons emancipatie en welvaart gebracht. Maar ook keerzijden. Zo is er de droefheid van de moderniteit in de vorm van hyperindividualisme en hypermaterialisme. En er ontstond een diepe mentale kloof tussen moderniseringswinnaars en -verliezers.

Afgelopen week lanceerde David Goodhart een nieuwe ideologie: het postliberalisme. Dat is een veelbelovende poging om de politieke en psychologische tekorten van het liberalisme te bestrijden en de kloof tussen beleidsmakers en de burgers te verkleinen. Het postliberalisme van Goodhart toont aan dat onze huidige denkschema's en oriëntatiekaders tekortschieten om de wereld te begrijpen en te besturen.

Als de Groningse Opstand en het Ongemak in Limburg iets laten zien, dan is het dat we voorbij de gangbare begrippen moeten reiken om de droefheid van de moderniteit te counteren. Voorbij links en rechts, individu en gemeenschap, natiestaat en federatie, markt en staat.

undefined

Meer over