De draai van Dr. No

Ian Paisley, man van vrede? Deze week zat de protestante Noord-Ierse dominee aan één tafel met zijn gezworen vijand Gerry Adams....

Bert Wagendorp

Als God, de wrekende Oud-Testamentische God van de stijle calvinisten van Noord-Ierland - als die God bestaat, zal Hij toch moeten toegeven dat Hij vreemde kostgangers heeft. En hoewel Hij de Alwetende is, was zelfs Hij misschien wel een beetje verrast, door wat zich voltrok voor Zijn ogen, maandag in Belfast.

Want daar, aan een ruitvormige tafel in de eetzaal van de parlementsleden, op de eerste verdieping van Stormont Castle, zat Ian Richard Kyle Paisley. En Ian Paisley, die nog maar een paar dagen was verwijderd van zijn 81ste verjaardag, sprak over de geweldige kansen die voor ons lagen. Hij sprak over de donkere periode, die wij, please God, nu achter ons zouden laten.

Daar zat Ian R.K. Paisley, die ooit zei: ‘Ik zal nooit onderhandelen met Gerry Adams. Hij zou met iedereen onderhandelen. Hij zou zelfs met de duivel onderhandelen. Sterker nog, Adams onderhandelt met de duivel.’

God zag Ian Paisley, beoogd premier van Noord-Ierland. Middeleeuws boeteprediker, laatste ooggetuige van de Slag aan de Boyne (1690), waar de katholieke koning James II werd verslagen door onze protestantse Willem III. Papenvreter, gesel van de bloody republicans, zelfbenoemde rots in de branding in een wereld vol verraad, verloedering en viezigheid, uit op één ding: de uitlevering van Ulster, Gods eigen Ulster, aan Ierland, het Ierland van de dienaars van de rooms-katholieke kerk, de hoer van Babylon, onder leiding van de Paus, de anti-Christ.

No Surrender!

Ian Paisley, één van de grote regisseurs van de Troubles, het conflict tussen protestanten en katholieken, dat aan 3637 Noord-Ieren het leven kostte. Paisley, altijd bereid ergens een vuurtje aan te steken of er olie op te gooien – voor de goede zaak.

Dr. No.

Ian Richard Kyle Paisley, dominee Paisley, met zijn vlammende ogen, zijn bulderende stem, compromisloze geest en zijn tong als een scheermes. Hij sprak over vrede en een betere toekomst ‘voor onze kinderen’.

En naast hem, alsof het de gewoonste zaak van de wereld was, alsof hij naast zijn strenge maar in wezen niet onaardige oude oom zat, naast Ian Paisley zat Gerry Adams. Hij keek voor zich uit en luisterde naar de woorden van de man die hem altijd een moordenaar had genoemd. Feitelijk wellicht niet onjuist, maar lange tijd toch een slechte basis voor overleg en wederzijds respect.

De mannen hadden elkaar bij het begin van de ontmoeting geen hand gegeven. Aan het eind van zijn eigen toespraakje leek het even alsof Adams wachtte op de uitgestoken hand van Paisley, maar die kwam niet.

Verslaggever Dennis Murray van de BBC noemde het niettemin ‘de meest verbazingwekkende blind date in de geschiedenis’. ‘Wat ooit ondenkbaar was, is gebeurd. Je moet jezelf in de arm knijpen. Ian Paisley en Gerry Adams samen aan een tafel, beiden met dezelfde boodschap. Wow.’

Wow ja, zeg dat wel. Er waren in Engeland in de dagen na de historische bijeenkomst commentatoren die schreven dat nu álles mogelijk was. Dat, als premier Ian Paisley straks als vice-premier Martin McGuinness naast zich kan dulden, een Israëlisch-Palestijnse regering ook niet meer als volstrekte utopie moest worden gezien. McGuinness, voormalig opperbevelhebber van de IRA, verantwoordelijk voor veel dood en verderf onder de geloofsgenoten van Paisley. Dit, zei een vertegenwoordiger van de Britse regering, toont ons de kracht van politiek.

En de kracht van het geld, want als de samenwerking tussen oude vijanden definitief slaagt, is dat ook te danken aan de ruim 75 miljard euro die de komende tien jaar als economische steun uit de Britse staatskas naar de provincie vloeit.

Maar toch: Can pigs fly?

In Noord-Ierland even wel.

Ian Paisley en Gerry Adams aan één tafel, voor de aankondiging van een regering van de stijle unionisten van Paisley en de harde republikeinen van Sinn Féin; van oranje en groen, van de gezworen vijanden.

De zachtmoedige Britse premier Jim Callaghan zei ooit, in een poging enige mildheid te ontdekken in de geest van Ian Paisley, het volgende tegen The Big Man: ‘Toe nou, meneer Paisley, we zijn allemaal kinderen van God.’

‘Nee, dat zijn wij niet’, blafte Paisley terug. ‘Wij zijn allen kinderen der gramschap!’

Bloed

Bloed
Op zijn zestiende hield hij voor de baptistengemeente van zijn vader al zijn eerste donderpreek. Zijn mentor, de dominee W.P. Nicholson, bad bij Paisleys wijding het volgende gebed: ‘Oh God, geef deze jonge prediker een tong als die van een oude koe.’ Een tong, scherp als een vijl, die, als je er met je hand overheen gaat, het bloed tevoorschijn brengt.

Bloed
God heeft het gebed verhoord, meent Paisley. ‘Mijn tong heeft het bloed tevoorschijn gebracht bij veel tegenstanders en bij veel vijanden van het evangelie.’

Bloed
George Mitchell, de Amerikaan die in de jaren negentig als Bill Clintons speciale afgevaardigde probeerde te bemiddelen in de Noord-Ierse heksenketel, schrok zich kapot van Paisleys discussietechniek. ‘Ik was gewend aan ruige politieke debatten, maar zoiets had ik nog nooit meegemaakt.’

Bloed
Paisleys tong is een bloeddorstige – al riep hij nooit diréct op tot geweld. Maar toen hij zich in 1998 verzette tegen het Goede Vrijdag Akkoord, werd hij in de tuin van Stormont Castle verbaal aangevallen door voormalige leden van de loyalistische milities, die hem verweten dat hij de tekenen des tijds niet verstond. Paisley, de man, zeiden ze, die hen er met zijn woorden toe had gebracht de weg van het geweld te kiezen. Het was een van de weinige keren dat Paisley een podium niet met geheven hoofd verliet, maar afdroop.

Bloed
Al in 1959 leidde een toespraak van Paisley op de beruchte Shankill Road tot vechtpartijen. In 1963 verscheen hij voor het eerst nationaal in de publiciteit, toen hij een mars door Belfast had georganiseerd als protest tegen het halfstok hangen van de vlag op het gemeentehuis, vanwege het overlijden van Paus Johannes. De Paus die nu vast en zeker in de hel verbleef, riep Paisley, geen man met veel respect voor andersdenkenden.

Bloed
Een jaar later trok hij met medestanders op naar het kantoor van Sinn Féin in Divis Street, waar de unionisten een Ierse vlag voor de ramen hadden waargenomen. De rellen die daarop volgden waren de ergste sinds lange tijd, en vormden een voorafschaduwing van wat zou volgen: the Troubles.

Bloed
Gerry Adams was op dat moment een schoolverlater in het katholieke West-Belfast, amper zestien jaar oud. Het was het optreden van Paisley en zijn vrienden dat hem ertoe aanzette lid te worden van Sinn Féin. ‘Hij radicaliseerde mij’, zei Adams daar later over. ‘Ik kom uit een republikeins milieu, maar ik was me daar nooit zo van bewust.’ Tot Ian Paisley verscheen, en de jonge barkeeper toonde hoe de machtsverhoudingen lagen, in Ulster. En het verlangen wekte daar verandering in te brengen.

Exegese

Exegese
Geschiedenis kan ironisch zijn, vol onverwachte wendingen – en 43 jaar is een lange tijd. Een tijd die Paisley besteedde aan geloof en politiek, in zijn universum twee onscheidbare grootheden. Als stichter van de Vrije Presbyteriaanse Kerk van Ulster organiseerde hij zijn eigen Bijbel-exegese en zijn eigen, exclusieve band met God. Als stichter van de DUP, de Democratische Unionistische Partij, had hij de politieke vertaling van die opvattingen strak in handen.

Exegese
En het belangrijkste element daarvan was altijd: geen overgave. Never, never, never. Elke poging protestanten en katholieken tot samenwerking te bewegen, stuitte op fel en meestal succesvol verzet van Paisley, die in elk compromis de contouren ontwaarde van uitverkoop van zijn Ulster aan het duivelse Ierland.

Exegese
‘Ian, als het woord nee werd verwijderd uit de Engelse taal, zou je sprakeloos zijn’, zei de gematigde nationalistische politicus John Hume ooit tegen hem.

Exegese
‘Nee, niet waar’, zei Paisley.

Exegese
Hij verklaarde nog niet zo lang geleden, even nadat in 2004 geruchten de ronde hadden gedaan dat hij op sterven na dood was, aan kanker leed en aan het dementeren was, dat hij inderdaad ‘had gewandeld in de schaduw van de dood’, en dat hij zijn overtuigingen onveranderd zou meenemen in het graf.

Exegese
Maar iets heeft ervoor gezorgd dat de politieke en religieuze fundamentalist Paisley sindsdien in elk geval zijn politieke inzichten matigde. Zei hij vorig jaar juli nog dat Sinn Féin ‘alleen over onze lijken’ in de regering zou komen, in oktober zat hij opeens anderhalf uur aan tafel met Sean Brady, de aartsbisschop van Armagh en herder van alle Ierse katholieken.

Exegese
Het was een kleine tafel, in Stormont Castle, er was thee en er was cake, en de twee mannen spraken over hun gedeelde afkeer van abortus, euthanasie en stamcelonderzoek. En homo’s wellicht. Maar ook over de noodzaak van een stabiel bestuur in Noord-Ierland.

Exegese
‘Een beleefd gesprek’, zei Paisley na afloop.

Anti-Christ

Anti-Christ
Heel anders dan zijn eerste ontmoeting met een katholieke hoogwaardigheidsbekleder, in 1988 in het Europees parlement. Paus Johannes Paulus II had nog maar twee zinnen tot de volksvertegenwoordigers gesproken, toen Paisley zich verhief, met een bord in zijn hand waarop hij ‘De Paus is de anti-Christ’ had geschreven, en luidkeels riep: ‘Ik verwerp je, anti-Christ!’

Anti-Christ
Wat of wie de onwaarschijnlijke wending in het denken van Paisley heeft teweeggebracht, is onduidelijk. De erkenning door Sinn Féin van de RUC als de wettige gezagshandhaver in Noord-Ierland haalde ook het laatste formele bezwaar tegen samenwerking weg. Maar dat soort futiliteiten vormde bij Paisley vroeger nooit een reden voor toegeeflijkheid.

Anti-Christ
Paisley bouwde, sinds zijn DUP in 2003 de grootste unionistische partij was geworden en hij voor Blair een onvermijdelijke gesprekspartner werd, een goede relatie op met de Britse premier. Een adviseur van Blair noemde het staaltje tegenstander inpakken dat Blair ten beste gaf ‘the last great Blairite romance’. Blair, door Paisley in vroeger tijden regelmatig uitgemaakt voor ‘grote leugenaar’, kreeg opeens religieuze boeken mee uit Paisley’s bibliotheek van 18 duizend werken. ‘En ik weet dat hij ze las’, zei de dominee, die de premier kennelijk overhoorde tijdens hun gesprekken over het hogere.

Anti-Christ
Van de Ierse taoiseach, de premier, Bertie Ahern kreeg hij vorig jaar, ter gelegenheid van zijn 50-jarig huwelijk, een houten schaal, gesneden uit het hout van een boom die groeide op de locatie van de Battle of the Boyne. Paisleys vrouw Eileen werd door Tony Blair in de adelstand verheven en zit nu in het Hogerhuis, als Baronesse Paisley of St. George.

Anti-Christ
Wat heeft Paisley bewogen? Hoe kan het, dat hij straks, behalve aan Martin McGuinness, ook leiding zal geven aan een kabinet met daarin Gerry Kelly als minister? Kelly was een vooraanstaande IRA-strijder. Hij blies in 1973 de Old Bailey in Londen op, ontsnapte later uit de Maze-gevangenis en werd in 1986 gearresteerd in Amsterdam, waarbij de politie ook wapens en munitie ontdekte. Paisley kondigde aan dat hij als premier geen woord zal wisselen met zijn vice-premier McGuinness, en de dialoog met Kelly zal vermoedelijk ook koel en karig zijn.

Anti-Christ
Misschien heeft het zicht op de dood Ian Paisley van inzicht doen veranderen. Misschien wilde hij niet de historie in als Dr. No. Misschien was, zoals sommige kritische unionisten zeggen, de lokroep van de macht hem uiteindelijk te machtig – hoe Paisley in zijn gebeden God ook smeekte hem voor die verleiding te behoeden.

Anti-Christ
Ian Paisley man van vrede, met de Old Boys van de IRA aan zijn zijde: misschien is het wel een van de betere grappen van de Heer der Heerscharen.

Meer over