Bellen metonze EU-correspondent

‘De Commissie is er klaar mee om gepiepeld te worden door de farmaceuten’

In zeldzaam harde bewoordingen gaat de Europese Commissie publiekelijk een conflict aan met farmaceut AstraZeneca. Ondertussen sprak EU-correspondent Marc Peeperkorn met Eurocommissaris Ylva Johansson, die hoopt op een migratieakkoord dat dit jaar kan worden gepresenteerd. We belden Marc.

Een researcher die meewerkte aan de ontwikkeling van het coronavaccin van AstraZeneca en Oxford universiteit.  Beeld AP
Een researcher die meewerkte aan de ontwikkeling van het coronavaccin van AstraZeneca en Oxford universiteit.Beeld AP

Marc, je zegt dat je een drukke dag hebt. Wat staat op het programma?

‘We zijn nog lang niet klaar met AstraZeneca. Er is gisteren een overleg geweest tussen vertegenwoordigers van de lidstaten, de Europese Commissie en de CEO van de farmaceut. Dat was vooral bedoeld om kou uit de lucht te halen, na een dag van oplopende woordenstrijd. Natuurlijk spreekt men officieel over een ‘constructief gesprek’, maar de situatie is nauwelijks verbeterd. De partijen zijn op geen enkele manier tot elkaar gekomen.

Er spelen hier een aantal dingen. Ten eerste: wat staat in het contract dat de EU gesloten heeft met AstraZeneca? De Commissie maakt dat graag openbaar, maar AstraZeneca houdt dat voorlopig tegen. En je kunt het niet eenzijdig openbaar maken, want dan schend je de vertrouwelijkheid. Dus spoort de Commissie AstraZeneca aan om openheid te geven. Zolang dat niet gebeurt, blijft het een welles-nietes-spelletje.’

‘Tegelijkertijd heeft de EU niet veel baat bij een knallende ruzie met AstraZeneca, of welke farmaceut dan ook. Ze hebben die bedrijven nodig. Er zijn op dit moment heel veel vragende partijen, maar vooralsnog slechts twee of drie aanbieders van een vaccin. Dat brengt die makers in een luxepositie.’

‘Dat wordt nog wel eens vergeten: farmaceuten zijn geen liefdadigheidsinstellingen. Het zijn bedrijven, die kijken naar winst en nu zien dat ze bezig zijn met waarschijnlijk de grootste transactie in hun bestaan.’

Maar de EU heeft veel geïnvesteerd in het vaccin van AstraZeneca. Mag je dan niet een beetje loyaliteit verwachten?

‘Daar is de EU ook zo boos om. In totaal heeft de EU 2,7 miljard euro, grotendeels als subsidie, verstrekt aan farmaceuten. Dat geld was bedoeld om productiecapaciteit op te zetten en om fabrikanten aan te zetten vaccins te maken, zonder dat iemand wist of ze überhaupt werkzaam zijn of zouden worden goedgekeurd. Een farmaceut wacht normaal op goedkeuring en gaat zich daarna pas bezig houden met de productie. De EU heeft dus geld gegeven zodat ze voorraden konden maken.’

‘Dus zegt de Commissie nu: kom niet bij ons aan met een verhaal over vertraging. Dat kun je doen, maar dan willen we inzicht waardoor die vertraging komt. Want waarom exporteer je wel naar andere landen? Daarop geeft AstraZeneca tot nu toe niet of onvoldoende antwoord. Maar wat ik al zei, de EU zit hier in de zwakkere positie.‘

Het is vrij speciaal dat de EU zichzelf zo boos naar buiten uit, toch?

‘Ja, dat gebeurt niet vaak. AstraZeneca komt niet alleen zijn contractuele verplichtingen niet na, zei de Commissie, maar ook zijn morele en maatschappelijke. Dat zijn hele harde aantijgingen. Die zie je bijna nooit hier.’

‘De Eurocommissaris voor Zorg, Stella Kyriakides, vergeleek AstraZeneca gisteren met de slager om de hoek. Daar geldt ook wie het eerst komt, wie het eerst maalt, zei zij. Dat is een heel harde schop en heel goed gemikt. Een farmaceut is natuurlijk een hightech bedrijf. Om zijn handelswijze dan neer te zetten als die van een doorsnee worstendraaier, dat komt hard aan.’

Zijn de harde woorden wanhoop of tactiek?

‘De Commissie weet dat publieke druk helpt. Maar het zal ook voor een deel frustratie zijn. Ze is er klaar mee om gepiepeld te worden door de farmaceuten.’

Volgens betrokkenen was het gesprek van gisteravond ‘therapeutisch’. Hoe kwam jij erachter dat eigenlijk niemand iets opgeschoten is?

‘Door met betrokkenen te praten. Nou had ik gisteren ook niet heel veel tijd, omdat ik een deadline moest halen. Vandaag ga ik verder ermee aan te slag. Er staan nog genoeg vragen open.’

‘Zoals: wat is er precies gebeurd? Maar ook: hoe gaat het vanaf nu verder? Vrijdag wordt het vaccin van AstraZeneca waarschijnlijk door de EMA goedgekeurd. Alle ministers in de lidstaten, kijk maar naar Hugo de Jonge, zitten om dit vaccin verlegen. Het is wel zeven keer zo goedkoop als andere vaccins. De lidstaten willen iedereen inenten, maar dat wel doen tegen een prijs die hen bevalt.’

Iets anders: het coronavirus is nu bijna een jaar in Europa. Proef jij nog irritatie in Brussel dat het beleid in lidstaten ten opzichte van het virus niet gelijk loopt?

‘Niet echt. Natuurlijk zijn er nog verschillen, maar die zijn niet zo groot meer als aan het begin van de crisis. Bijna elk land heeft wel iets van quarantainetijd, verplichte testen, negatieve reisadviezen. Verder zijn reisbeperkingen voor mensen buiten de EU redelijk gesynchroniseerd.’

‘Ook is het echt uniek dat de Commissie de leiding heeft in de onderhandelingen met de vaccinmakers. Dat is een bevoegdheid die normaal aan lidstaten zelf toebehoort. Nu realiseren ze zich dat een lidstaat op zichzelf geen partij is in dat internationale onderhandelingsgeweld. Dan krijgen misschien Frankrijk en Duitsland wat vaccins, maar Nederland, België, Malta, Litouwen? Die gaan dan achter het net vissen. Die lidstaten zouden minder krijgen tegen een hogere prijs.’

Lidstaten geven dus wel autonomie op. Heeft dat nog voor worstelingen gezorgd?

‘Van wat ik ervan begrijp, ging dat niet altijd van harte. De ministeries van Volksgezondheid hebben niet de grootste EU-antenne, omdat ze daar normaal niet veel mee te maken hebben. De ministers van Financiën komen elke maand samen in Brussel, de ministers van Zorg normaliter een keer in de zoveel maanden. Dus heel veel ministeries hebben best gedacht: wat is dit nu weer?’

Laatste onderwerp: het interview vandaag met Eurocommissaris Ylva Johansson, die migratie als portefeuille heeft. Ben jij net zo hoopvol als zij dat dit jaar een akkoord bereikt wordt?

‘Nee, totaal niet. Dat ligt niet aan haar, hoor. Maar zoals de Duitse ambassadeur zei: dit is echt het giftigste onderwerp dat speelt in de EU. De verschillen tussen de landen zijn heel groot. De oostelijke landen willen niks weten van het herplaatsen van migranten en de zuidelijke landen hebben geen zin om met hen ‘opgescheept’ te zitten, waardoor ze uiteindelijk vooral in het noorden en westen terecht komen.’

‘Dat valt nu mee, omdat de instroom heel laag is. Vorig jaar zijn, vooral door corona, maar veertigduizend mensen naar het continent gekomen. Dat is niks, in vergelijking met bijvoorbeeld 2016.’

‘Maar ik heb nog geen enkele aanwijzing dat enige beweging op komst is. Portugal heeft als EU-voorzitter tot juni het onderwerp op het lijstje staan, maar hierna is het de beurt aan Slovenië. Dat land heeft hier helemaal geen trek in. En daarna mag Frankrijk, een jaar voor de nationale verkiezingen. Ik zie Macron dan geen deal maken.’

Hoe kan Portugal nog een verschil maken? Wat kun je als EU-voorzitter precies bereiken?

‘Portugal heeft een mooie positie. Het heeft als zuidelijk land een goed gevoel voor wat in Spanje, Italië en Griekenland gebeurt, maar is zelf niet erg getroffen door migratiestromen. Het kan dus als een soort bemiddelaar optreden.

Als EU-voorzitter kun je enorm sjorren en trekken aan de onderwerpen die op tafel liggen. De voorzitter bepaalt de agenda’s van alle ministerraden. De voorzitter komt met compromisvoorstellen, kan een idee lanceren dat dan besproken wordt. Zie het voorzitterschap als een estafette: je krijgt zes maanden het stokje, je moet hard hollen voor de onderwerpen die je belangrijk vindt. Portugal kan nu zeggen: met deze wijziging aan het voorstel hebben we misschien een deal.’

Duitsland, de vorige voorzitter, hoopte echt een doorbraak op migratie te kunnen forceren. Maar door het coronavirus waren geen fysieke ontmoetingen meer mogelijk. Dat gaat, denk ik, ook de Portugezen nekken. Dit onderwerp sukkelt verder, waarschijnlijk tot er een volgende grote crisis komt.’

Dat kan een verschil maken?

‘De geschiedenis leert dat de EU in beweging komt op het gebied van migratie, als het ergens fout gaat. In 2016 kwamen ineens één miljoen mensen binnen. De paniek daarover ging niet eens om het aantal, eerder de oncontroleerbaarheid. De beelden van mensen die doorliepen via snelwegen, spoorwegen… Politici en burgers raakten ongerust. Dan zie je ineens de politieke wil om een effectieve, maar tegelijkertijd omstreden deal met Turkije te maken.’

‘Johansson denkt dat zo’n situatie zich best kan herhalen. De coronacrisis kan ertoe leiden dat mensen uit Afrika massaal deze kant op komen. Dan zeggen Spanje en Italië dat ze het niet meer aankunnen en heb je misschien de crisis die nodig is. Maar de racistische retoriek van wie Johansson ‘drama queens en kings’ noemt, daarmee bedoelt ze mensen als Viktor Orbán, creëren onrustgevoelens die moeilijk weg te nemen zijn. Het is bloedmoeilijk, echt op eieren lopen. ’

Lees verder:

Ze heeft genoeg van de drama queens en drama kings die migratie als bedreiging neerzetten. Europees Commissaris Johansson: ‘Europa heeft migranten nodig, want Europa vergrijst.’

De knallende ruzie tussen de EU en farmaceut AstraZeneca over grote vertraging bij de levering van vaccins is nog niet beslecht. Een ‘therapeutisch gesprek’ woensdagavond tussen de twee partijen bracht geen oplossing. De EU-landen overwegen sancties, exportcontroles en inspecties van AstraZeneca’s vestigingen in Europa als het bedrijf zijn vaccinafspraken niet nakomt.

De lidstaten gaan niet-essentiële reizen zoveel mogelijk ontmoedigen om een razendsnelle verspreiding van nieuwe en besmettelijker coronavarianten te voorkomen. De Europese regeringsleiders spraken dat donderdagavond af, uit vrees voor een derde coronagolf met een striktere lockdown en nog meer economische schade.

Meer over