PostuumJohn Magufuli

De ‘bulldozer van Tanzania’ voerde zijn land van het democratische pad af, maar bestreed corruptie en uitbuiting

John Magufuli in 2015. Beeld Daniel Hayduk / AFP
John Magufuli in 2015.Beeld Daniel Hayduk / AFP

President John Magufuli van Tanzania is woensdag op 61-jarige leeftijd overleden, aan corona, althans zo luiden de speculaties. De grootste corona-ontkenner van Afrika gold als een autocratisch en eigengereid leider die zijn land van het democratische pad afvoerde maar ook afrekende met corruptie en graaiende buitenlandse bedrijven.

Corona, gezichtsmaskers, testen of een lockdown; allemaal ‘onzin’. Vaccins waren ‘een buitenlands complot om Afrika’s rijkdommen te plunderen’. Tanzania en zijn burgers zouden worden beschermd door God en alternatieve geneeswijzen zoals stoombaden. De diepreligieuze Tanzaniaanse president John Magufuli die woensdag op 61-jarige leeftijd overleed, dreef de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de oppositie in zijn land tot wanhoop met zijn hardnekkige ontkenning van de ernst van de pandemie.

‘Corona is de duivel en die kan niet overleven in het lichaam van Christus… hij zal onmiddellijk verbranden’, zo was Magufuli van mening. In mei vorig jaar, na 509 besmetting en 21 sterfgevallen, verklaarde Magufuli dat covid was ‘verslagen door gebed’ en weigerde hij nog cijfers aan de WHO te verstrekken over het aantal besmettingen en sterfgevallen. Nadat in een onderzoeksproef een geit, schaap en zelfs een papaja positief waren getest, achtte hij bewezen dat alle ophef rond het virus maar overdreven was. Paradoxaal genoeg wordt na zijn plotselinge verdwijning van het publieke toneel, op 27 februari, vermoed dat Magufuli nu zelf is bezweken aan het virus.

‘De Bulldozer’

Volgens vicepresident Samia Suluhu Hassan die zijn dood woensdagavond bekendmaakte, is Magufuli echter overleden aan hartfalen. Ze heeft twee weken van nationale rouw aangekondigd voor ‘de Bulldozer’; een bijnaam die hij kreeg vanwege zijn harde aanpak van corruptie en het enthousiasme waarmee hij investeerde in infrastructuur met als doel zijn land vooruit te helpen en de economie aan te jagen.

Zijn bouwwoede leidde tot de aanleg van nieuwe wegen en bruggen, uitbreiding van de internationale luchthaven en de haven in de grootste stad van het land Dar es Salaam, de wedergeboorte van de nationale luchtvaartmaatschappij, de aanleg van een spoornet dat Tanzania moet verbinden met Oeganda en Rwanda als onderdeel van een pan-Afrikaans spoorwegnet en het herstel van de oude haven in Bagamayo, waar vroeger ivoor en slaven werd verhandeld. Die investeringen beklijven: Tanzania behoort al jaren tot de snelst groeiende economieën van Afrika met jaarlijkse groeicijfers van rond de 6 procent.

Zijn voortvarende presidentschap had echter één keerzijde. Met de mensenrechten, oppositie- en persvrijheid ging het bergafwaarts. Onwelgevallige media en oppositieleden werden het zwijgen opgelegd. Aan homoseksuelen verklaarde hij de oorlog onder meer door het stopzetten van hiv-programma’s. Vrouwen riep hij in 2019 op ‘hun eileiders te bevrijden’ en meer kinderen te krijgen. Dat zou goed zijn voor economische groei, waarmee hij verwees naar China als voorbeeld. Tot ontzetting van activisten in Tanzania vond hij dat vrouwen die zich laten paaien door de – door Amerika gesponsorde – programma’s voor geboortebeperking ‘te lui waren om voor hun kinderen te zorgen’.

Boerenzoon

Magufuli werd als arme boerenzoon geboren in een dorpje in het noordwestelijke district Chato in de buurt van het Victoriameer. Hij woonde in een hutje met een grasdak, moest geiten hoeden en melk en vis verkopen om bij te dragen aan het gezinsinkomen. ‘Ik weet wat het is om arm te zijn’, zo zei hij tijdens zijn eerste presidentscampagne in 2015, waarin hij beloofde de welvaart te verhogen. Hij studeerde wis- en scheikunde aan de universiteit van Dar es Salaam en bracht ook nog enige tijd door als student aan de universiteit van Salfold in Groot-Brittannië.

Na een korte carrière als scheikundeleraar ging hij in 1995 de politiek in waar hij al snel opklom in Chama Cha Mapinduzi (CCM), de fusiepartij die al sinds de onafhankelijkheid in 1961 onafgebroken regeert. Hij was minister van veehouderij, visserij en infrastructuur alvorens hij zich in 2015 kandidaat stelde en met een nipte meerderheid de verkiezingen won. In 2020 won hij opnieuw met een overgrote meerderheid die volgens de oppositie te danken was aan fraude en intimidatie.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Zijn eigenzinnige no-nonsense aanpak zou Magufuli hebben afgekeken van de eerste Tanzaniaanse president Mwalimu Julius Nyerere ( 1961-1985), schrijft de BBC. De populaire Nyerere maakte van Tanzania na de onafhankelijkheid een van de stabielste landen in Afrika. Hij introduceerde er de combinatie van Afrikaanse nationalisme en mild socialisme dat in die tijd in grote delen van het continent in zwang was, maar elders jammerlijk faalde of werd gedwarsboomd door de voormalige koloniale machtshebbers.

Africa First

Magufuli maakte direct indruk met zijn hernieuwde ‘Africa First’. Hij maakte korte metten met corruptie en haalde de bezem door het geldverslindende overheidsapparaat. Hij verbood plezierreisjes van ambtenaren, halveerde het aantal ministers, schroefde zijn eigen salaris terug, ontsloeg ‘spookambtenaren’ die nooit op hun werk verschenen en zorgde voor verbetering van de dienstverlening aan burgers.

Hij joeg buitenlandse investeerders de stuipen op het lijf door contracten open te breken om er betere deals voor de Tanzanianen uit te slepen. Zo eiste hij dat het Canadese goudmijnbedrijf Acacia liefst 190 miljard dollar aan achterstallige belasting zou betalen. Hij kreeg 300 miljoen en 16 procent van de aandelen van het bedrijf. Autocratisch of niet, niemand kan ontkennen dat hij zijn best heeft gedaan om Tanzania zijn huid duurder te laten verkopen en de kracht te geven op eigen benen te staan.

Weetjes

Magufuli schepte in 2015 als net aangetreden president eigenhandig vuilnis van straat in het kader van de door hem uitgeroepen nationale schoonmaakdag. Voor deze dag moest voor het eerst in 54 jaar de viering van de onafhankelijkheid wijken. De viering met zijn kostbare militaire parades vond hij maar geldverspilling terwijl het land vanwege een cholera-uitbraak nu gebaat was bij betere hygiëne.

De belangrijkste oppositieleider Tundu Lissu noemde de dood van Magufuli ‘poëtische gerechtigheid’ omdat hij ervan overtuigd is dat de geruchten waar zijn dat de president aan covid-19 is bezweken. In 2017 overleefde Lissu ternauwernood een moordaanslag, waarbij hij de president verdacht van betrokkenheid. Journalisten en kranten die de beschuldigingen overnamen, werden de mond gesnoerd en Lissu vluchtte gedurende drie jaar als balling naar België.

Magufuli, die een vrouw en drie kinderen achterlaat, zal worden opgevolgd door zijn vicepresident Samia Suluhu Hassan. Hassan die in 1960 is geboren op Zanzibar toen het nog een autonoom islamitisch eiland was, wordt dan de eerste vrouwelijke president van Tanzania en de enige vrouwelijke leider op het continent. Zij zal naar verwachting een gematigder koers varen dan haar voorganger.

Meer over