De Brusselse banenpuzzel

Er zijn veel Europese topbanen te verdelen. Met welke strategie harkt een EU-lidstaat de beste posities binnen? 'Het is de kunst het ontbrekende puzzelstukje te worden.'

'He-le-maal fout!' zegt een hooggeplaatste EU-ambtenaar. Dat de Nordic Four - minister-president Rutte, bondskanselier Merkel, de Britse regeringsleider Cameron en de Zweedse premier Reinfeldt - maandag en dinsdag de verdeling van de Europese topbanen bespreken, wordt in Brussel als een klassieke misstap gezien. 'Het leidt louter tot weerstand bij de andere 24 lidstaten. Die accepteren geen dictaat uit het noorden. Een betere manier om je favorieten te executeren is er niet.'

'Knap onverstandig', beaamt Ben Bot voormalig EU-ambassadeur voor Nederland. 'De crux bij topbenoemingen is discretie. Achter de schermen bedissel je de zaken. Vervolgens beleg je een zogenaamd cruciale topontmoeting, waarop tot diep in de nacht zogenaamd keihard wordt gevochten om tegen het krieken van de dag je eerdere akkoord als het maximaal haalbare te presenteren.' Bot formuleert het bloemrijk - hij staat erom bekend - maar de huidige EU-ambassadeurs delen zijn mening. Vooraf met z'n vieren overleggen op het buitenverblijf Harpsund van de Zweedse premier, is vragen om moeilijkheden.

Wat is wijsheid, nu de Brusselse banencarrousel op gang is gekomen? Met welke strategie harkt een land de beste posities binnen? Wie volgt dit najaar Barroso op als nieuwe voorzitter van de Europese Commissie? Wie Van Rompuy als EU-president? Wie wordt de nieuwe Hoge Vertegenwoordiger voor het buitenlands beleid van de EU? Wie annexeert de zwaarste Commissie-portefeuilles?

Er is niet één strategie, leert een serie gesprekken met EU-ambtenaren, Brusselse ambassadeurs en oud-ambassadeurs. De tweede les: strategieën zijn niet alles. 'Er is ook zoiets als geluk en toeval', vertelt een voormalig ambassadeur van een kleinere lidstaat. Neem de benoeming van Barroso in 2004 tot Commissievoorzitter. 'Op dat moment zaten de regeringsleiders met hun handen in het haar. De Belgische kandidaat Verhofstadt was gevetood door Groot-Brittannië, de Britse kandidaat Patten werd niet serieus genomen. De leiders keken elkaar aan en toen viel hun oog op de Portugese premier Barroso. Die was onbekend, dus niet omstreden, een christen-democraat en kon thuis wel gemist worden. Zo werd Barroso Commissievoorzitter, zonder enige campagne.'

In dezelfde categorie verrassingen viel de benoeming in 2009 van de Belg Van Rompuy tot eerste EU-president. Ook hier legden eerst andere potentiële kandidaten het loodje - Blair (te dominant), Juncker (veracht door Frankrijk), Balkenende (niet overtuigend) - zodat uit het niets en zonder strategie de grijze Van Rompuy naar voren kon rollen. Dat hij voor België moeilijk misbaar was (hij leidde het land nog geen jaar in politiek turbulente tijden) deed er even niet toe. En diezelfde nacht werd tot ieders verbazing - en vooral die van haarzelf - Ashton verkozen tot EU-buitenlandchef. De Britse had niet eens een dankwoordje voorbereid.

'Toeval telt', analyseert een ervaren EU-ambtenaar. 'Maar de benoemingen zijn ook weer geen loterij. De regeringsleiders zijn iets te berekenend om simpelweg te gokken. Al heb je lang niet alle factoren in de hand, met een goede voorbereiding kun je geluk een beetje afdwingen.'

undefined

Vier W's

Lidstaten doen er goed aan vooraf de vier W's te beantwoorden: wie willen ze naar voren schuiven, voor welke post en wanneer moeten ze toeslaan. De vierde W is die van de wonderbaarlijke speling van het lot, waarop het per definitie moeilijk inspelen is. De W's bieden enig houvast in het verder uiterst complexe spel om de poppetjes. Rubiks kubus is een stapeltje babyblokken vergeleken met de Brusselse banenpuzzel.

Wat de keuze van de nieuwe Commissievoorzitter dit keer extra bemoeilijkt, is dat het Europees Parlement de Luxemburgse oud-premier Juncker naar voren heeft geschoven als dé kandidaat. Het parlement zegt dat de kiezer Juncker wil. Een bewering waar het nodige op kan worden afgedongen, maar die niettemin de regeringsleiders voor het blok zet. Zij moeten de Commissievoorzitter voordragen, het parlement dient hem of haar goed te keuren. En de parlementariërs dreigen iedereen die geen Juncker heet naar huis te sturen.

Steeds meer regeringsleiders betreuren dat ze actief (Merkel, Rutte) of passief hebben bevorderd dat het parlement met eigen kandidaten voor het Commissievoorzitterschap kwam. 'Een wespennest' noemt Bot het. Inmiddels hebben de leiders Van Rompuy op pad gestuurd om een kandidaat te vinden die op ieders steun (premiers en parlementariërs) kan rekenen. Een bloedbad moet worden voorkomen, Brussel is geen kermisschiettent met altijd prijs.

Vanuit dat oogpunt is de bijeenkomst maandag van de Nordic Four begrijpelijk. Er is Cameron en Reinfeldt (uitgesproken tegenstanders van Juncker) en Rutte (sceptisch) veel aan gelegen om Merkel (voorstander) op andere gedachten te brengen. Of anders een hoge prijs te vragen voor hun eventuele steun.

Niet voor niets probeert Van Rompuy de onvermijdelijk bittere pil voor velen te vergulden via een breder pakket met topbenoemingen (zijn eigen opvolger, buitenlandchef, vaste voorzitter Eurogroep) én een serie beleidsprioriteiten waar de nieuwe Commissievoorzitter zich aan moet houden. Voor ieder wat wils, voor allen een compromis.

Opvallend in deze context is dat slechts één keer - en dan nog heel kort - een Nederlander Commissievoorzitter was: Sicco Mansholt. Deze PvdA'er leidde de Commissie van maart 1972 tot januari 1973 nadat de Italiaanse voorzitter Malfatti tussentijds was afgetreden om zich kandidaat te stellen voor een ministerspost in Rome. Voor zover bekend aast het Nederlandse kabinet ook dit keer niet op de hoofdprijs.

Landen die wel gespitst zijn op één van de Brusselse topbanen, dienen hun man of vrouw klaar te hebben staan. In de coulissen wel te verstaan, want te vroeg naar voren treden geeft tegenstanders extra tijd munitie te verzamelen. 'Het momentum in Brussel verloopt sneller dan je denkt', stelt een eurocraat. Dat Balkenende in 2009 naast het EU-presidentschap greep, kwam mede door de trage besluitvorming: die gaf Frankrijk de kans sluimerende twijfels over de Nederlandse premier te voeden.

Geluk bij een ongeluk is dat Van Rompuy als voormalig Belgisch politicus geknipt lijkt om het personele pakket samen te stellen. De topbenoemingen vormen een evenwichtsoefening tussen de politieke kleur van de kandidaten, de omvang van de lidstaat waar ze vandaan komen, de geografische ligging, oude of nieuwe lidstaten, euroland of niet, man of vrouw. 'Het is de kunst om het ontbrekende stukje in de puzzel te worden', adviseert een hooggeplaatste EU-ambtenaar aan potentieel geïnteresseerden. 'Dat betekent dat je de komende weken constant op de loer moet liggen en je regering heel veel moet bellen.'

Zodra de Commissievoorzitter is aangewezen, ontbrandt de strijd om de overige portefeuilles in het dagelijks bestuur van de Unie. Ook hier is, net als in de liefde, veel toegestaan. Voordringen, natrappen, bluffen en blaffen, het mag allemaal want met 27 Commissarissen naast de voorzitter is er niet voor iedereen een zinvolle dagvulling voorhanden. Wie straks Commissaris voor Uitbreiding wordt, ziet vijf rustige jaren tegemoet. Visserij is net zo leeg als de zeeën en de Commissaris voor Cultuur en Meertaligheid zorgt ook beter voor een paar goede hobby's.

Nederland kiest voor een financieel-economische portefeuille, liet Rutte vorige week weten. Dat kan Economische en Monetaire Zaken zijn, waar 'budgettsaar' Rehn nu de scepter zwaait, maar ook Interne Markt, het takenpakket van Bolkestein toen die in de Commissie zat (1999-2004).

De huidige Nederlandse eurocommissaris Neelie Kroes (VVD) knikt instemmend bij deze strategie. Eerst de post dan de persoon, weet ze uit eigen ervaring. Bij haar entree in Brussel (2004) ging het precies zo. Commissievoorzitter Barroso beloofde Nederland toen een héél zware portefeuille als Den Haag een capabele, liberale vrouw kon leveren.

Kroes: 'Daags daarop kwamen Gerrit Zalm en Jozias van Aartsen bij me langs. Of ik naar Brussel wilde. Jullie komen tien jaar te laat, was mijn eerste reactie. Maar na een nachtje slapen besloot ik het aanbod alsnog aan te nemen.' Ze kreeg Concurrentie, één van de meest begeerde plekken in de Commissie. Post en persoon vielen perfect samen.

undefined

Lastpak

Hoe het niet moet, is het verhaal van haar tweede termijn. In 2009 ruzieden coalitiepartners CDA, PvdA en ChristenUnie zo lang over wie er naar Brussel mocht gaan, dat de herkozen Barroso ondertussen al bezig was met het verdelen van de beste posten. De patstelling tussen de regeringspartijen werd pas doorbroken nadat Kroes zich eigenhandig via een tv-interview opnieuw had gekandideerd. Het kabinet (zonder VVD) kon niet meer om haar heen. Kroes: 'Tegen die tijd waren er echter nog maar vier portefeuilles over. Ik koos voor Digitale Agenda.' Zeker geen topplek, hoewel Kroes er meer heeft uitgehaald dan menigeen verwachtte.

'Nationale politiek is wel vaker een storende factor voor rationele strategieën', verzekert een ervaren ambassadeur. Hoofdsteden vissen achter het net of ze sturen mensen naar Brussel waar ze van af willen. Ook over Mansholt gaat het verhaal dat Drees opgelucht ademhaalde nadat deze eurolastpak Den Haag had verlaten. De Ier McCreevy dankte zijn eurocommissariaat (2004-2010) aan zijn vijanden in Dublin.

Kunnen grote EU-landen een belangrijke post enigszins claimen, voor de kleinere is het zaak zeer goede relaties te hebben met de beoogde Commissievoorzitter. Zoals oud-ambassadeur Bot het verwoordt: 'Je moet tijdig je pionnetje op het bord plaatsen. En dan iedere dag bellen, anders wordt het door anderen weer weggemaaid. Het is net Mens Erger Je Niet.'

Bot, een overtuigd Europeaan, meent dat het er voor Nederland niet makkelijker op is geworden. 'We hebben een beetje onze glans verloren in Brussel. Er zijn nogal wat Nederlandse politici die vervelende opmerkingen over de EU maken, en nog eens openbaar ook. Daarbij is premier Rutte ook niet altijd vrolijk over Europa. In het gevecht met 27 andere lidstaten om de banen, weegt dat mee.'

Voor welke strategie ook wordt gekozen, haast is geboden. Eind juni komen de regeringsleiders opnieuw bij elkaar in Brussel en de hoop is dat Van Rompuy zijn magische poppetjespakket dan rond heeft. Een EU-ambtenaar: 'Als het langer duurt, wordt het beschamend. Je zit dan al een maand na de Europese verkiezingen. Je zou zeggen dat 28 verantwoordelijke regeringsleiders en een Europees Parlement in die tijd in staat moeten zijn een Commissievoorzitter te kiezen. De EU is toch geen België of Nederland waar een kabinetsformatie maanden kan voortslepen?'

undefined

Meer over