De Bonts regie-debuut is snel en doeltreffend

Speed van Jan de Bont. Met Keanu Reeves, Dennis Hopper, Sandra Bullock. In zestig theaters, waaronder Bellevue Cinerama en Tuschinski 3 Amsterdam, Odeon 1 en Metropole 3 Den Haag, Thalia en Cinerama 2 Rotterdam..

PETER VAN BUEREN

In veel opzichten is Jan de Bonts filmdebuut Speed een heel gewone formulefilm. Als non stop-actiefilm telt hij drie grote 'nummers' die zorgvuldig worden opgebouwd en afgewerkt, met voegende overgangen die de aandacht eerst van een lift naar een bus verschuiven en dan naar een metro. Telkens opnieuw wordt dan hetzelfde spelletje van leven en dood gespeeld, tot de uiteindelijke explosie en een snelle afronding het geheel besluiten.

Omdat het gaat om actie worden de belangrijkste personages in Speed snel en doeltreffend getroduceerd, zonder enige verdieping van hun karakter en dus lijkend op prototypen. De held is een jonge politieman (van wie je na afloop helemaal niets weet - waar hij vandaan komt, waar hij woont, hoe hij leeft, hoe hij denkt), de schurk een geraffineerde en intelligente tegenstander, zijn mogelijke slachtoffers 'mensen zoals jij en ik', met onder hen een jonge vrouw die als intermediaire factor het spel tussen held en schurk nog boeiender kan maken en het verhaal romantische mogelijkheden biedt.

Op alle punten voldoet Speed aan de eisen om een groot publiek te kunnen pakken. De acties zijn knap uitgewerkt en overtreffen in technisch opzicht vergelijkbare scènes in films met liften, bussen en metro's. Ze ogen fris en lijken daardoor origineel, zoals ook de gekozen acteurs weliswaar 'typen' zijn maar genoeg frisheid bezitten om nieuw te lijken.

Jan de Bont, de gelauwerde cameraman, mocht examen doen. Hij kreeg als een Jos Verstappen een Formule-1 wagen onder zijn kont. De opdracht luidde: 'Hier heb je een scenario voor een actiefilm en genoeg geld, maak een doorsnee, de geijkte paden niet verlatende actiefilm, die binnen de formule zo veel vaart en kracht heeft dat een groot bisocooppubliek aan zijn trekken kan komen.' Hup, rijden en scoren.

Jan de Bont had al jaren zijn huiswerk gedaan als cameraman, en meende ook al jaren dat hij eigenlijk geen regisseur meer nodig had en het best zelf kon. Hij bezat hetzelfde lef als zijn vriend Paul Verhoeven, die zich ook door de Hollywood-jungle had gebluft, en slaagde cum laude voor zijn examen.

Meteen wordt in beeld en geluid de juiste toon gezet, in een pakkende start die geen ruimte biedt tot nadenken, maar de kijker meesleurt in een 'logisch' volgende reeks flitsende acties. Op het moment dat de eerste sensatie uitmondt in enige rust wordt de aanzet gegeven voor een nieuwe reeks explosies. Het is alsof je op een kermis uit de achtbaan stapt, op een andere attractie overgaat en merkt dat die achtbaan eigenlijk kinderspel was. De drie centrale actienummers in Speed volgen elkaar op in een overtreffende trap.

Slim zijn door de standaardgegevens enkele moderne nuances ingeweven: computerspelletjes, interactieve televisie, technische volmaakte wapens. Speed is een actie-thriller die in uitwerking en aankleding niet uit de tijd komt van Hitchcock (met zijn achtergrondprojecties), Bullit, The Runaway Train of andere schoolvoorbeelden. Het is honderd procent een film van 1994. Op één detail na: de flinke meid die manmoedig in alle netelige situaties toont guts te hebben, doet sterk denken aan Monique van de Ven, de actrice met wie Jan de Bont ooit zijn carrière begon.

Speed is geen film om, behoudens ter analyse van alle voortreffelijke special effects, lang over door te meieren. Er zit geen enkele maatschappelijke, sociologische of anderszins tot nadenken stemmende gedachte aan vast. Hij beperkt zich tot opzet en doel, en is niet meer dan anderhalf uur puur amusement.

De Nederlandse filmkeuring, die zich tot doel stelt de jeugd te beschermen tegen beelden die hen schaden, meende in eerste instantie dat Jan de Bonts regiedebuut niet geschikt is voor kinderen beneden de 16 jaar. Alsof de stunts van Jan de Bont gewelddadiger zouden zijn dan die in bijvoorbeeld Beverly Hills Cop III, wel geschikt voor 12 jarigen.

De opeenhoping van geweldscènes in Speed zouden volgens de keuring een spanningsveld creëren 'zonder ontsnappingsmogelijkheden'. Bij herkeuring, op verzoek van de distributeur, bleken na lange discussie toch wèl enkele ontsnappingsmogelijkheden in de film aanwezig te zijn, dus mogen kinderen van 12 jaar er alsnog heen.

De keuringscommissie had in zoverre gelijk dat het juist een kwaliteit van Speed is dat er geen ontsnappen mogelijk is. Maar dat er meer geweldscènes zouden zijn dan in Beverly Hills Cop is onzin. Speed is niet harder, maar onnoemelijk veel beter.

Peter van Bueren

Meer over