De ballonvaarder gaat van A naar X

In luttele minuten schrompelt de wereld ineen tot formaat Madurodam. Waarna een onwezenlijke stilte intreedt. Voor een paar honderd gulden ligt tegenwoordig een ballonvaart binnen vrijwel ieders bereik....

JACOMIJN DE RAAD

DAARBOVEN hoor je geen verkeer, was me voorspeld, alleen kinderstemmen en hondengeblaf. En inderdaad. Slechts die twee geluiden dringen door tot een kilometer hoogte, waar wij met ons zessen vreedzaam zweven in een rieten mandje. Als engelen zien we neer op de wereld, die zojuist in luttele minuten is ineengeschrompeld tot formaat Madurodam.

Stilte, onwezenlijke stilte. We drijven in noordwestelijke richting, over het centrum van Amersfoort waar een reuzenrad geluidloos draait. De kermis valt pas op wanneer een baklucht van oliebollen en popcorn omhoog kringelt. De dalende zon belicht een steeds heiiger hemel. Daaronder wordt alles van zilver: de rails van het spoorwegemplacement, het water van de Eem.

Met een forse stoot gas verstoort piloot Joop de droom. Weg vredige rust. De vlammen branden ons haast in de nek terwijl de ballon nog een paar meter stijgt. Zojuist heeft hij zijn passagiers de stuipen op het lijf gejaagd. 'Is dit uw eerste vlucht? Voor mij ook.'

Leuk hoor. Sinds Joop de Wilde in 1991 na een opleiding van jaren zijn ballonbrevet haalde, heeft hij met vierhonderd vaarten in totaal vijfenvijftighonderd kilometer afgelegd. Maar voor passagiers Geertje (65 jaar), Dick en Joop (beiden 50) is het de première. Voor alledrie is de 350 gulden kostende vlucht een verjaardagscadeau: van kinderen, vrienden, ex-collega's. Gelukzalig kijken ze rond.

Goedkoop kun je het niet noemen. Maar voor drie- tot driehonderdvijftig gulden ligt een ballonvaart van een uur á anderhalf tegenwoordig vrijwel binnen ieders bereik. Keus is er genoeg: het aantal hete-luchtballonnen in Nederland is in vijf jaar verdubbeld tot ruim vierhonderd.

Een gewone ballon kost ongeveer een ton (een special shape zoals een bierglas is stukken duurder) en in een vlucht gaat zo'n vijftienhonderd gulden aan gas, afschrijving en verzekering zitten. Weinigen van de 137 gebrevetteerde ballonpiloten kunnen het zich daardoor permitteren de ballonsport puur als hobby te beoefenen. Veel balloneigenaren nemen graag betalende passagiers mee om de kosten te drukken. Als enige vervoermiddel in 'de kleine luchtvaart' mag de ballon dat zonder restricties doen.

De meeste ballonvaarders zijn semi-beroeps: ze nemen passagiers mee om uit de kosten te komen, maar zien het varen als hobby naast een betaalde baan. Zo'n twintig piloten verdienen hun brood met de ballonsport. Deze twintig, samen goed voor tweederde van alle ballonvaarten in Nederland, zijn sinds kort bezig met de oprichting van de branchevereniging PBN, Professionele Ballonvaarders Nederland.

Weliswaar heeft de Koninklijke Nederlandse Vereniging voor Luchtvaart (KNVVL) een afdeling Ballonsport, maar die behartigt ook de belangen van sportieve en recreatieve piloten. De beroeps vinden een eigen club hard nodig om afspraken te maken over kwantiteit en kwaliteit: klanten moeten garanties krijgen over het aantal vliegminuten en hun veiligheid. 'Passagiers stappen nietsvermoedend in een ballon', zegt PBN-woordvoerder Jan Haarhuis, voormalig professioneel ballonvaarder.

Vooral over veiligheidskwesties is onder ballonpiloten nogal wat te doen. Van één ballon kan een professionele ballonvaarder niet leven. Meer ballonnen betekent meer piloten om ze te besturen. Meer betalende passagiers en meer vluchten moeten het bedrijf dan rendabel maken.

Het aantal vluchten is echter van nature beperkt. In verband met de thermiek overdag is een tocht alleen net na zons

opkomst of voor zonsondergang mogelijk. Ook dan hangt het nog helemaal van de weersomstandigheden af of er veilig kan worden gevlogen, en vooral: veilig geland.

NDER ballonvaarders heeft de mening postgevat dat een paar bedrijven terwille van het commercieel belang geneigd zijn grote risico's te nemen. Joop de Wilde, tevens woordvoerder voor de KNVVL, heeft het met eigen ogen gezien: 'Een aantal vliegt onder steeds marginalere condities.' Ex-beroeps Jan Haarhuis heeft sterke vermoedens: 'Het is niet mijn persoonlijke ervaring, maar als ik afga op verhalen van derden, dan is er zeker een kleine minderheid die tot de grenzen van de veiligheid gaat.'

Het is een van de redenen dat de PBN wil 'dat een aantal zaken wordt geregeld', zegt Haarhuis. Personenvervoer is pas de laatste tien jaar op gang gekomen. Sindsdien wordt gesproken over invoering van een 'commercieel brevet' naast het gewone brevet. Dat het er nog steeds niet is, heeft te maken met uitblijven van Europese regelgeving.

Maar als het aan de PBN ligt, komt het commerciële brevet er nog dit, of anders uiterlijk volgend jaar. Het is echter geen garantie voor veiligheid, waarschuwt Joop de Wilde: 'Alleen deskundigheid en mentale instelling van de piloot is dat.' Zelf vliegt hij met een collega ballonnen voor vijftien grote concerns. Maar zelfs als de hele raad van bestuur van Bavaria of ABN Amro roept dat ze voor dat geld nu omhoog willen: als hij nee zegt, is het nee.

De club van beroepspiloten wenst ook een verplichte verzekering - die volgens de KNVVL al wel degelijk bestaat - en een vaartregistratie, waardoor precies wordt vastgelegd wie waar en wanneer heeft gevlogen. Al was het alleen maar om de relatie met de agrarische stand goed te houden: bij eventuele schade door landing in een weiland valt de dader dan altijd te achterhalen.

Ballonvliegen is namelijk moeilijker dan motorvliegen vanwege de afhankelijkheid van de elementen. Ondanks een goede vluchtvoorbereiding aan de hand van wind- en weersvoorspellingen weet een piloot nooit exact waar hij uitkomt. Het is het lot van de ballonvaarder: hij gaat niet van A naar B, maar van A naar X. 'En je vliegt met vier ton massa met de snelheid van de wind', zegt De Wilde, 'dus je hebt de remweg en de reactiesnelheid van een supertanker.'

Landen in een weiland is onvermijdelijk. Er zijn ongeschreven regels: het gewas niet pletten, het vee niet verschrikken, eventuele schade meteen vergoeden. Af en toe gaat dat mis, en dan heeft meteen de hele ballonsport een slechte naam. Daarom zijn er in sommige regio's al afspraken gemaakt tussen piloten en boeren.

Het PBN wil het liefst dat de regels zo goed mogelijk worden nageleefd en dat er in het uiterste geval sancties komen voor commerciële piloten die schade toebrengen aan passagiers, vee of gewas. Een boete, royering als lid van de club, of desnoods ontnemen van de vergunning.

De vlucht duurt dik een uur, maar het programma eromheen vult de hele avond. Verzamelen op een grasveld in Leusden, helpen met het optuigen van de mand en het uitvouwen en volblazen van de luchtballon. Met een windmachine natuurlijk: er gaat zo'n vier miljoen liter lucht in.

ERBAZEND hoeveel ruimte zes mensen nog hebben op twee vierkante meter. Verbazend ook hoe snel we los komen van de grond, hoe vlug we boom- en dakniveau passeren. Dat is nog niks, verzekert Joop. Een 'warme start' gaat tien keer zo hard: daarbij wordt zoveel hefvermogen opgebouwd dat een ballon in één ruk uitschiet boven flatgebouwen.

Onderweg wordt er wat geschonken. De mand hangt zo stil dat je een blikje bier op de rand kunt zetten. Nadat we Amersfoorts historische binnenstad en de opvallende nieuwbouwwijk Kattenbroek zijn gepasseerd, geschiedt een klein wonder: de ballon draait om zijn as. Een slag van negentig graden, en verder gaat het, naar een landelijk gebied bij het Eemmeer.

We dalen. De koeien in de wei bij Eemdijk kijken op, verwonderd, maar niet geschrokken. De 'koeienbrander' staat aan, een gasbrander met laag vermogen die minder herrie maakt. De vlam is kleiner en zo helder dat beesten haar op afstand al zien. Het werkt. Onverstoorbaar beklimt een koe een ander.

Het lichtgroene weiland wordt instant landingsbaan. De kleur betekent pás gemaaid, dus het kan geen kwaad. We zetten ons schrap, klaar om door de knieën te zakken, maar de landing is haast teleurstellend zacht. Aan de rand van de wei staan de auto's van de 'grondbemanning' al klaar. We moeten immers ook weer terug. Achter de ballon aanrijden is echt geen straf, verzekert de grondploeg. 'Je komt op de mooiste plekjes van Nederland.'

Het ritueel voltrekt zich in omgekeerde volgorde. De passagiers helpen mee met het opvouwen van de ballon, die als pakketje van een kubieke meter, samen met de mand, in een aanhangwagen wordt geladen. Midden in de wei vieren we de behouden vaart: na een speech slaat de piloot zijn passagiers tot baron of barones van Leusden tot Eemdijk. Er volgt een doop met hooi en champagne. 'Grandioze ervaring' roept Dick later op een Leusdens terras. 'Ik ga sponsors zoeken voor de volgende vlucht.'

Informatie over ballonvaarten en -manifestaties: KNVVL, Secretariaat Afdeling Ballonsport, St Antoniesbreestraat 35 K, 1011 HB Amsterdam, 020-620.91.62.

Meer over