De ader van Engeland

Geen rivier komt zo vaak voor in de literatuur als de Theems. Hans Bouman reist langs kastelen, kostscholen en Pocahontas, op weg naar de bron....

Hans Bouman

Er is geen God dan Disney. Hij heeft tenminste het beste voor met zijn schepselen. Neem Pocahontas, het indianenmeisje dat een bloedige confrontatie met Engelse kolonisten voorkwam en later naar Londen ging, waar ze het Britse hof in vervoering bracht. In de film Pocahontas II gaat ze aan het eind gewoon weer per boot naar Amerika, eind goed al goed.

De God die in 1617 de wereld bestierde, was wat meer literair ingesteld. Hij liet de 22-jarige heldin nog varend op de Theems ziek worden. Bij het plaatsje Gravesend werd ze aan land gebracht. Ze stierf onder hevige koorts – aan tbc, longontsteking of misschien de pokken.

Ik kijk op naar het metershoge beeld van Pocahontas op het kerkhof van de St George Parish Church. Op de kerkdeur hangt een gele poster met een oranje motorrijder erop. De tekst: Don’t let the excitement of being young cause you to forget your creator. Hier ergens hebben ze de jonge indiaanse drie eeuwen geleden begraven, maar niemand weet precies waar. Vanaf haar sokkel kijkt ze ietwat smachtend in de richting van de Theems.

Helaas belemmert een rij lelijke gebouwen haar uitzicht. Anders zou ze aan de oever het partyschip Princess Pocahontas kunnen zien liggen, te huur voor wie iets te vieren heeft.

Volgens Peter Ackroyd, die vorig jaar een vijfhonderd pagina’s dik boek over de rivier publiceerde, leert een reis langs de Theems je meer over de menselijke natuur dan een lange vaartocht over de wereldzeeën. Hij rekende uit dat geen rivier zo vaak in geschriften en schilderijen is vereeuwigd als deze levensader van Londen en Zuidoost-Engeland.

Voor een Engelsman als Ackroyd is het dan niet moeilijk de 346 kilometer lange Theems, hoezeer ook een waterstroompje vergeleken met de bijna twintig maal zo lange Nijl of Amazone, de belangrijkste rivier ter wereld te vinden.

Maar dat een tocht naar de bron van de Theems letterlijk en figuurlijk een reis naar het hart van Engeland is, lijkt geen overdreven claim. We besluiten bij die reis het Londense deel van de rivier links te laten liggen. Dat is een boek op zichzelf. Dus nemen we de immer verstopte M25 en strijken tegen het eind van de dag neer op het terras van Sir Christopher Wrenn’s House, uiteraard direct gelegen aan de rivier.

De befaamde architect, die onder meer St Paul’s Cathedral ontwierp, deed zichzelf niet tekort met dit 17de-eeuwse minipaleis dat vandaag de dag een hotel huisvest. Wie op het terras zit, weet rechts achter zijn schouder de middeleeuwse kantelen van Windsor Palace, het weekendverblijf van de Britse koninklijke familie, en ziet rechts voor zich Windsor Bridge, die naar het aan de overzijde gelegen Eton leidt. Vóór mij zwemmen witte zwanen en ganzen. Links hangen uitbundige wilgen met hun takken in de rivier.

Aan de rivieroever raak ik in gesprek met een vrouw die haar tranen nauwelijks kan bedwingen. Er ligt een hysterie over haar gezicht, die haar pogingen ingetogen en beleefd te klinken niet kunnen verhullen. ‘Daar, in de richting van die wilgen, ligt Ascot’, zegt ze hees. Ik knik. De paardenrenbaan is elk jaar in juni het decor van Ladies’ Day, de dag dat de dames van de Engelse elite elkaar langs de renbaan de ogen proberen uit te steken met decente maar vaak uitgesproken extravagante kleding en met name de meest idiote hoeden.

‘Mijn man heeft vandaag ons hele kapitaal vergokt bij de paardenraces. We zullen ons huis moeten verkopen.’ Ze kijkt me aan met een vreemde blik . Ik mompel een onhandige sympathiebetuiging. Dan schudt de vrouw haar hoofd en zucht: ‘Oh, well*’ Ze draait zich om en wandelt weg.

[Zie verder pagina R05]

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
[vervolg van pagina R01]

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Een gevleugelde en veel gepersifleerde Engelse zegswijze wil dat de Slag bij Waterloo werd gewonnen op de speelvelden van Eton. Vrije vertaling: op Eton en andere vooraanstaande kostscholen, zoals Harrow, Rugby en Westminster, word je een echte kerel, sterker: een echte Engelse kerel. Dan kun je de hele wereld aan. Vandaar het ontstaan van het Empire.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Even talrijk als de loftuitingen over Eton, zijn de horrorverhalen van voormalige leerlingen. Tegen de achtergrond van klachten over de volstrekt ontoereikende verwarming, het beroerde eten en de stomvervelende weekends, spelen de gruwelijke treiterpraktijken daarin een hoofdrol.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Sir Ranulph Fiennes, de poolreiziger, stond ooit op Windsor Bridge met de serieuze gedachte te springen, zo wanhopig werd hij van het gepest door oudere leerlingen. In 1999, toen de prinsen William en Harry op Eton zaten, hing een 15-jarige medescholier zich op. Ook hij was het slachtoffer van pesterijen. Maar als je Eton overleeft, kun je op elk slagveld terecht. De school heeft niet minder dan achttien Britse premiers opgeleverd.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Waar Windsor het uitgesproken karakter heeft van een toeristenplaats, wordt de sfeer bij het oversteken van de Theems ineens anders. Hoewel de kostschool in het zomerseizoen een publiekstrekker is, is alles in Eton kleinschaliger, dorpser. Wel zijn er groepjes Japanse studentes die zich verdringen voor de etalage van Hills & Saunders, de fotozaak die portretten van William en Harry uit hun Etonjaren in de etalage heeft.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
En natuurlijk vallen die meisjes keurig in katzwijm als er een groepje in pinguïnkostuum geklede, puistige Etonians aankomt. Je ziet aan de jongens dat ze de aandacht gewend zijn, die vermoedelijk zelfs nodig hebben.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Een kilometer of vijftien stroomopwaarts van Windsor ligt Cookham. Precies honderd jaar geleden publiceerde Kenneth Grahame The Wind in the Willows (De wind in de wilgen), dat was geïnspireerd op zijn jeugd in dit dorp. De belevenissen van Rat, Mol, Das en Pad aan de idyllische oevers van de Theems, waren voor Grahame een ontsnapping uit een prozaïsche werkelijkheid, waarin hij zich opgesloten voelde in een slecht huwelijk en een saaie baan bij de Bank of England.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Maar het boek was ook een uiting van zijn conservatisme. Het beschrijft een landelijke, onschuldige wereld die aan het verdwijnen was. Rat en Mol vertegenwoordigen de fatsoenlijke middenklasse, die niemand kwaad doet. Pad, met zijn gevaarlijke voorliefde voor auto’s en vliegtuigen, is de aanstormende moderne technologie. En de bewoners van het Wilde Woud zijn de steeds onrustiger wordende arbeiders.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Natuurlijk eert men hier de nagedachtenis aan de beroemde schrijver. Wat verderop, in Henley-on-Thames, bevindt zich het River and Rowing Museum, pal aan het water gelegen. Hier wordt alles wat met de rivier heeft te maken getoond en geëerd. Je ziet er hoe de Theems de drinkwaterbron is voor twaalf miljoen mensen, wat alweer een stuk vriendelijker klinkt dan de bij Ackroyd te lezen wetenswaardigheid dat elke druppel water die in de Cotswolds is gevallen door niet minder dan acht verschillende mensen is gedronken voordat hij de zee bereikt.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Maar het populairst is de afdeling gewijd aan The Wind in the Willows. Hij bestaat vooral uit een grote reeks nagebouwde taferelen uit het boek, aangevuld met geluidsopnamen en lichteffecten. De persoonlijke en maatschappelijke achtergronden van het boek worden kort op informatieborden geschetst.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
We rijden verder langs de Theems en belanden nu echt in Deep England. De woningen zijn hier semi-detached (twee-onder-een-kap), achter de ramen wordt bridge gespeeld door vrouwen van gepensioneerde legerofficieren, op de tafeltjes liggen doilies (linnen beschermkleedjes) en op de village green spelen de mannen cricket.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
In de verte naakt Oxford. Je zou het de op één na beroemdste stad aan de Theems kunnen noemen, ware het niet dat de rivier hier Isis heet. Over het waarom bestaan vele theorieën. Wellicht zijn zowel Thames als Isis verbasteringen van het oorspronkelijke Tamesis. De Ordnance Survey-kaarten van Oxford en omgeving spreken tot de dag van vandaag van de ‘River Thames or Isis’.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Op deze Isis vond op 4 juli 1862 een boottochtje plaats – van Oxford naar Godstow, zeven kilometer verderop – dat literaire geschiedenis zou schrijven. Charles Dodgson, wiskundedocent aan Christ Church College, ging samen met zijn vriend en collega Robinson Duckworth varen. Aan boord waren bovendien de drie dochtertjes van hun decaan, de meisjes Edith, Lorina en Alice Liddell. Terwijl Duckworth roeide, vertelde Dodgson absurdistische verhalen over een meisje dat in een gat in de grond viel en zo in een buitengewoon merkwaardige wereld terecht kwam.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Op dringend verzoek van de 10-jarige Alice schreef Dodgson zijn verhalen vervolgens op en drie jaar later verscheen er een boek dat uiteindelijk bekend zou worden onder de naam Alice in Wonderland. Er is in de loop der jaren veel gespeculeerd over de relatie tussen Dodgson, beter bekend als Lewis Carroll, en zijn jeugdige muze, die hem niet alleen inspireerde tot verhalen, maar ook voor zijn camera hem poseerde. Bewijs voor onbetamelijkheden is echter nooit gevonden.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
De Theems ligt er buiten Oxford nog bijna zo bij als in Dodgsons tijd, ja, zelfs sinds Willem de Veroveraar schijnt hier weinig te zijn veranderd. Maar schuin tegenover Lock Wood Island, een van de plekken waar Carroll en de meisjes Liddell wel eens gingen picknicken, bevindt zich tegenwoordig wel een kapitaal nieuw landhuis.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
De gelukkige eigenares is in de tuin aan het werk en heeft wel zin in een praatje. Nee, over Lewis Carroll weet ze niets, behalve dan dat hij Alice heeft geschreven. Wel kan ze vertellen dat zich iets verderop het boothuis bevindt waar prins Albert koningin Victoria ten huwelijk vroeg. In mijn gidsen vind ik er niets over terug.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Stroomopwaarts voorbij Oxford neemt de Theems snel in breedte af. Bij St John’s Lock, waar zich het beeld van Old Father Thames bevindt, is de rivier een flinke beek. Van halverwege de 19de eeuw tot 1973 stond de riviergod waar hij hoorde: helemaal aan de bron. Maar daar, in die verlaten uithoek, werd het beeld zodanig door vandalen toegetakeld dat men het verplaatste tot bij een van de schutsluizen, zodat de sluiswachter een oogje in het zeil kan houden.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
We passeren het snoeperige dorpje Lechlade en de vlek Castle Eaton. De Theems is hier allang niet meer bevaarbaar en gaandeweg ook steeds moeilijker zichtbaar. Hij wordt een sloot, een greppel. En dan* dan is hij verdwenen. In The Thames Head Inn, nabij Kemble, informeer ik naar de weg naar de bron. Die vraag hebben ze in deze pub vaker gehoord. Vlakbij de ingang hangt zelf een handgetekende routekaart, zie ik nu.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Het is nog slechts een kwestie van een paar honderd meter rijden, het oversteken van een spoorlijn en het doorkruisen van een weiland. Aan het eind van de weide, vlak achter een es, die geldt als de ‘bewaker’ van de bron, bevindt zich een plaquette. De woorden This stone was placed to mark the source of the Thames vallen met moeite te onderscheiden.

Engeland Een sloot, een greppel, dan is de Theems verdwenen
Het geldt als een van de ‘mysteries’ van de Theems, dat de bron ervan vrijwel altijd droog staat. Er is wel water natuurlijk, maar dat stroomt ondergronds. Naar verluidt spuit soms, als je op een natte februaridag met de paraplu in de grond prikt, het water naar boven. Maar de rest van de tijd is hier van vocht geen sprake. De meest bezongen en meest geschilderde rivier ter wereld, begint als een gewoon stukje grasland.

Meer over