achtergrondlessen uit de eerste golf

De acht lessen van de eerste golf die de economie nu goed van pas komen

Nu de tweede coronagolf ook over de Nederlandse economie spoelt, komt de vraag op of er lessen te trekken vallen uit de eerste. En worden die ook geleerd? De economieredactie van de Volkskrant maakte een ronde langs economische sectoren. 

Opluchting bij het openbaar vervoer dat het kabinet bij de tweede lockdown geen banvloek uitsprak over bus, trein, tram en metro. Dat gebeurde in maart wel, grotendeels.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Les voor horeca: neem bezorgen in eigen hand

De horeca werd overvallen door de lockdown in maart en had nu meer tijd om zich voor te bereiden op de tweede, gedeeltelijke lockdown van minstens vier weken, zegt Dirk Beljaarts, directeur Koninklijke Horeca Nederland (KHN). ‘Toen kwam de verplichte sluiting heel abrupt, als een donderslag bij heldere hemel. Nu richten bedrijven zich snel in op bestellen en afhalen en hebben ze een breder aanbod dan tijdens de eerste lockdown.’

Beljaarts noemt als voorbeeld een restaurant annex slagerij in Maastricht die een nieuwe webshop opgetuigd heeft. ‘Je likt je vingers erbij af. Dit zijn kunstwerken geworden. Ondernemers bleken uiterst flexibel. Het gaat de restaurateurs niet alleen om het compenseren van het omzetverlies, maar ook om contact te houden met hun vaste gasten.’

Volgens onderzoek van bezorgdienst Deliveroo bleven 10 duizend banen behouden in de horeca door maaltijden te laten bezorgen. Horecaondernemers verdienen volgens Beljaarts juist nu weinig als ze met bezorgdiensten in zee gaan. ‘De menu’s worden tijdens de coronacrisis al niet voor de hoofdprijs verkocht. Als van die kleine marge ook een fors deel naar de bezorgdiensten gaat, blijft er weinig over.’ De geleerde les: de horecabranche neemt het bezorgen nu meer in eigen hand.

Les voor vastgoedbranche: kantoor krijgt andere functie

Bij de eerste coronagolf werden de voordelen van thuiswerken bejubeld; hogere productiviteit en minder tijdverlies door forenzen bijvoorbeeld. Nu de tweede golf is aangebroken is er meer aandacht voor de nadelen.

Niemand verwacht dat we na de coronacrisis méér kantoren nodig zullen hebben. Zal de vraag naar kantoorruimte dan afnemen? Of ongeveer hetzelfde blijven? In een rondgang van vakblad Vastgoedmarkt door de kantorenwereld voorzien beleggers Bouwinvest en ASR een krimp van slechts 10 tot 15 procent van het huidige aantal vierkante meters kantoor. Dinsdag en donderdag worden piekdagen voor kantoorbezoek, verwacht Bouwinvest. Daar moet dus ruimte voor zijn. Ook blijft het kantoor belangrijk om gasten te ontvangen en te brainstormen met collega’s, zeggen ze bij ASR. Wat wel verdwijnt is het ongezonde kantoor, meent Morgan Stanley. ‘Een ruimte met slechte luchtsystemen, dat kan niet meer.’

Les voor auto-industrie: just-in-time is even niet van nu

In mei maakte de Japanse regering 2 miljard dollar vrij om productie uit China terug te halen naar het moederland. Door de coronauitbraak en lockdown was de productie van veel Chinese bedrijven stilgevallen, waardoor ook Japanse industrie haperde. ‘Japan is te afhankelijk geworden van China’, verklaarde minister Yasutoshi Nishimura van Economische Zaken. ‘We moeten onze aanvoerlijnen minder kwetsbaar maken.’

In theorie een goed idee. Want het concept van just-in-time-delivery leek na de coronauitbraak toe aan revisie. Bij just-in-time gebeurt de productie van onderdelen op plaatsen waar dit het efficiëntst kan, om vervolgens via een fijnmazig transportnetwerk te worden afgeleverd bij fabrieken, precies op het moment dat ze nodig zijn. Hierdoor hoeven fabrikanten geen dure voorraden aan te houden en verloopt het productieproces optimaal.

Maar door corona zegen hele industrieën dit jaar ineen door gebrek aan onderdelen. Met name de autosector, grootmeester in zogenoemde lean manufacturing, liep zware klappen op. Hierdoor ontstond al snel het idee om meer lokaal te gaan produceren, om minder afhankelijk te zijn van bijvoorbeeld China, ‘s werelds belangrijkste toeleverancier. 

Maar lokale productie is niet de oplossing als de lopende band gaat haperen doordat steeds meer werknemers thuis in quarantaine zitten. De les van maart: just-in-time-delivery is misschien wel onwenselijk in tijden van epidemieën. De les van september: we hebben voorlopig niks beters.

Les voor kalversector: meer plek voor Hollands vee

Toen in de eerste golf de horeca in Europa sloot en het gros van de vraag naar kalfsvlees wegviel, liep de Nederlandse kalvensector vast. Bij gebrek aan vraag werden de dieren later bij de kalvermester opgehaald, waardoor ze steeds groter werden, de boer kampte met ruimtegebrek en hoge voerkosten en het vlees onder kostprijs moest verkopen.

In vrieshuizen ontstond een bevroren stuwmeer aan kalfsvlees. Tegen lagere prijzen wordt ook dit vlees langzaam op de markt gebracht, zegt een woordvoerder Van Drie Group, de grootste producent van kalfsvlees in Europa. 

De sector voorzag een tweede coronagolf en zette stallen 25 tot 30 procent minder vol. Met name door minder dieren te importeren. ‘We hebben gezorgd dat we in ieder geval de Nederlandse kalveren konden opnemen’, zegt de Van Drie-woordvoerder. Jaarlijks importeert Nederland, tot afschuw van natuur- en dierenorganisaties, zo’n 800 duizend kalveren.

De situatie in de sector is nu ook beter dan tijdens de eerste golf, doordat de buitenlandse horecagelegenheden nu wel deels open zijn en transport minder wordt belemmerd. Wel merkt kalvermester Hans Luijerink, voorzitter voor de vereniging voor kalverhouders, aan de prijs dat zijn collega’s in Italië wél coronasteun van hun regering hebben gekregen. ‘Dat is frustrerend.’

Les voor afvalbranche: bedrijfsafval ophalen kan slimmer

Het veranderde gedrag tijdens de eerste lockdown had grote gevolgen voor de afvalstromen. Horeca en veel bedrijven waren dicht, en elders werd veel thuisgewerkt. Gevolg was dat vuilophalers zoals die van Suez veel minder werk hadden aan bedrijfsvuil, maar juist meer aan huisvuil. En de thuisblijvers gingen massaal hun huis verbouwen. Gevolg: lange files voor de milieustraten om afval in te leveren. Veel gemeenten stonden daarom toe dat grofvuil aan de straat mocht worden gezet, wat de straten soms vervuilde en de vuilophalers behoorlijk wat extra ritten opleverde.

De huidige gedeeltelijke lockdown levert veel minder schokken in de vuilnismarkt op, zegt een woordvoerder van Suez. Keukens van restaurant maken bezorgmaaltijden, dus produceren nu wél gewoon hun afval. Ook blijft de sterke daling van de hoeveelheid bedrijfsafval uit de eerste golf nu uit. ‘Ik denk’, zegt de woordvoerder, ‘dat heel veel mensen stiekem toch naar hun werk blijven gaan, ondanks de oproep om thuis te werken.’ Met als gevolg dat ook de golf huisvuil nu veel kleiner is dan die in het voorjaar.

Suez heeft wel geleerd van de eerste lockdown. Kleine dingen. ‘We hebben nu meer ervaring met het veranderen van routes voor het inzamelen van bedrijfsafval. En we vragen nu de ondernemers om hun containers met afval buiten te zetten. Dat is vooral voor de veiligheid van onze ophalers, maar het werkt ook sneller.’

Les voor arbeidsmarkt: de afstand veroorzaakt spanningsklachten

Niets werd dit voorjaar met zoveel enthousiasme doodverklaard als de kantoortuin. Voor de coronacrisis werd die intensieve vorm van menshouderij al vaak aangewezen als oorzaak van werkstress en productiviteitsverlies, nu we thuiswerkten, zagen we pas echt wat we gedaan konden krijgen zonder stoorzenders en fileleed. De productiviteit ging omhoog en het ziekteverzuim omlaag.

Thuiswerken zou een blijvertje worden, jubelden werknemers en werkgevers dan ook in koor. De reiskostenvergoeding werd in sommige gevallen versoberd, waarvoor in ruil vakbond FNV een thuiswerkvergoeding op de cao-tafels legde.

Gaandeweg werd steeds duidelijker dat werk ook gaat over zingeving, het gevoel ergens bij te horen. Dat bleek virtueel een stuk lastiger te organiseren. 

Werkgevers probeerden de afgelopen maanden de getrapte terugkeer naar kantoor in te zetten. Toen kwam de gedeeltelijke lockdown. De kantoortuin mocht dan ooit stressvol lijken, inmiddels is het vooral de afstand ernaartoe die leidt tot spanningsklachten. Arbodienst Arbo Unie zag het psychisch verzuim met 8 procent toenemen.

Les voor luchtvaart: geen wijzigingskosten meer

Zonder reizigers geen vluchten en zonder vluchten geen reizigers: dat is de Catch-22 voor de luchtvaart. De maatschappijen smeken om coronatesten op luchthavens. Dat voorkomt quarantaineverplichtingen en die schrikken reizigers pas goed af.

Is er iets veranderd in de branche? Ja. Bij de eerste golf was er gedoe over de terugbetaling van tickets. Passagiers werden afgescheept met vouchers, maar konden nergens heen vliegen. Na maanden daalde het besef in dat reizigers alleen nog willen boeken als ze hun vlucht kunnen wijzigen, zonder wijzigingkosten. Daar zijn de meeste luchtvaartmaatschappijen inmiddels toe overgegaan – voorlopig in elk geval. 

Les voor openbaar vervoer: minder treinen en bussen zijn onvermijdelijk

Opluchting bij het openbaar vervoer dat het kabinet bij de tweede lockdown geen banvloek uitsprak over bus, trein, tram en metro. Dat gebeurde in maart wel, grotendeels. Prompt bleven bij de spoorwegen 110 duizend van de 1,3 miljoen dagelijkse reizigers over. In de bus zat de chauffeur vaak alleen. Vanaf 1 juni mocht iedereen weer reizen, mits met mondkapje.

Al die tijd bleven spoorwegen, stad- en streekvervoer keurig de dienstregeling uitvoeren alsof er niets was gebeurd. Maar nu Nederland opnieuw in een lockdown ‘zit’ moeten ook het spoorboekje en de diensttabel eraan geloven. De NS schrapt extra forensentreinen in de spits en brengt het aantal nachttreinen terug. Stads- en streekvervoer heffen 3 procent van de ritten op.

Lees ook

De Nederlandse economie doet het minder slecht dan elders in Europa. Hoe kan dat?
Het gaat door de coronacrisis slecht met de Nederlandse economie. Maar toch ook veel minder slecht dan elders in Europa. Hoe kan het dat het relatief meevalt?

Lockdown funest voor economie? Soms is niks doen erger, menen steeds meer economen
De nieuwe, strenge aanpak van het kabinet zou rampzalig zijn voor de economie. Maar deskundigen beginnen te twijfelen of niks doen niet erger is. ‘Ook zonder maatregelen zal de economie hard geraakt worden.’

Meer over