'Dat zijn vragen waarbij het zweet je uitbreekt'

Wat is het moreel-ethische referentiekader van dit kabinet inzake euthanasie en abortus? CDA-leider Jaap de Hoop Scheffer: 'Ik zie het werkelijk niet....

IN DE statige werkkamer van Jaap de Hoop Scheffer hebben zich rumoerige hoofdstukken afgespeeld uit de geschiedenis van het CDA en de medisch-ethische wetgeving die zij jarenlang in Nederland bepaalde. Hier, in het voormalig ministerie van Justitie, zetelde ooit minister Van Agt en werden in rookgordijnen van fijne sigaren kabinetten gesmeed en gebroken, maar werd evenzeer de kiem gelegd voor de wetgeving over abortus en euthanasie die tot op vandaag de discussie bepaalt.

'Het zweet breekt je soms uit als je over deze zaken praat', zegt De Hoop Scheffer, de huidige leider van het CDA, 'de afschuwelijke morele en ethische dilemma's waar je over spreekt. De suggestie dat je, als je dat als politicus doet, dan de wijsheid in pacht hebt.'

Die wijsheid claimt hij niet. 'En ook niet het morele gelijk', haast hij zich te verklaren. Maar hij roert zich wel, want in zijn rol als leider van de grootste oppositiepartij vindt hij dat het sociaal-liberale kabinet-Kok II in een 'onverhoedse overval' deze zomer een te ver gaande liberalisering heeft ingezet van de wetgeving over abortus en euthanasie.

Zwangerschapsafbreking na 24 weken moet onder voorwaarden mogelijk worden; 12-jarigen kunnen mogelijk zelfstandig een euthanasieverzoek indienen. En een demente patiënt met een jaren eerder opgestelde euthanasieverklaring kan daarin ontvankelijk worden verklaard.

Het CDA steigert. Maar wat wil De Hoop Scheffer? Voelt hij zich nog verwant met de honderd mensen van 'Schreeuw om leven' die even verderop maandelijks demonstreren en bidden voor de bescherming van het ongeboren leven?

Als representatief voor zijn achterban ziet hij ze niet, maakt hij voorzichtig duidelijk. Maar hij heeft wel 'respect' voor hen. Want ja, De Hoop Scheffer heeft ook zorgen over praktijken in abortusklinieken en sommige abortusartsen die 'gemakzuchtig te werk gaan', maar anderzijds, 'weer gelukkig niet representatief zijn voor alle abortusartsen'.

Kortom, hij begrijpt de drijfveer: 'Ik kan me voorstellen dat steeds meer mensen zich afvragen wat het moreel-ethische referentiekader is van de regels die wij als politici maken. En dat doe ik ook als ik kijk naar de wetgeving die dit kabinet maakt op medisch-ethisch gebied. Het propageert het zelfbeschikkingsrecht. Het zelfbeschikkingsrecht voor de vrouw, voor de familie van de patiënt, voor het doodzieke kind. Maar dat zelfbeschikkingsrecht biedt een schijnzekerheid. Zelfbeschikkingsrecht brengt eenzaamheid met zich mee.

'Mijn angst is dat de praktijk de norm gaat bepalen. Dat een overheid ontstaat die geen norm meer stelt. En ik vraag me af: welk moreel-ethische toetsingskader heeft een kabinet dat dit soort voorstellen doet? Want ik zie het niet. Ik zie het werkelijk niet.'

- Ziet u dit als een goddeloos kabinet?

'Nee, want zo voer ik de discussie niet. Maar ik zie een verdere liberalisering van de moraal en de ethiek die strijdig is met het mensbeeld van de christen-democratie. Mijn toetsingskader is dat van de relationele mens. Niet de mens als productiefactor, maar als relationeel wezen. Met respect voor de grote waarde van het menselijk leven, ook in zijn meest kwetsbare vorm.'

Bij abortus moet in alle gevallen het Wetboek van Strafrecht als toetsingskader dienen, zo vindt De Hoop Scheffer. 'Abortus is in elke situatie niet normaal medisch handelen. Dat moet getoetst worden aan de wet.'

- Laten we naar de praktijk van alle dag gaan. Stel: uw dochter wordt ongewenst zwanger en wil een abortus.

'Dit zijn de vragen waarbij het zweet je uitbreekt. Kijk, ik vind dat mijn dochter een eigen afweging moet kunnen maken. Ik heb geprobeerd haar in de opvoeding een aantal beginselen mee te geven. Ik hoop dat zij zich daardoor zal laten leiden. Maar het is uiteindelijk haar afweging.'

- Het kabinet wil een toetsingscommissie instellen voor zwangerschapsonderbreking na 24 weken. Een soort buffer naar het Wetboek van Strafrecht voor gevallen waarbij sprake is van bijvoorbeeld ongeneeslijke ziekten.

'Ik zeg liever zes maanden dan 24 weken. Dat geeft beter aan waar het om gaat: levensvatbare kinderen. Wat ik mij afvraag, is: moet de wetgever daar binnen willen dringen. Moeten we dat willen regelen. Het kabinet maakt met dit voorstel abortus na zes maanden tot een normale medische handeling en dat is het niet. Het moet strafrechtelijk getoetst blijven.

'Dit probleem gaat over barmhartigheid en de bescherming van het ongeboren leven in de meest kwetsbare vorm. Ik ben tegen medische verdwazing, het zinloos voortzetten van medische handelingen. Maar het tekent ook de machteloosheid van de wetgever dat hij een poging doet al dat soort vormen van menselijk leed te definiëren in regelgeving. Dat is het gevolg als je het toetsen aan de wet overboord zet. Een arts kan altijd een beroep doen op het overmachtsartikel in de strafwet.'

- Het kind is hersenloos of op andere wijze extreem zwaar gehandicapt. Kunt u zich voorstellen dat ouders de afweging maken het te laten aborteren?

'Ja, ik kan me dat voorstellen. Maar dat is geen reden de toetsing aan het strafrecht niet toe te passen.'

- Borst zegt: het kan zijn dat ouders denken dat ze de opvoeding van een zeer ernstig gehandicapt kind niet aankunnen. Ook dat kan een reden tot late zwangerschapsafbreking zijn.

'Wie ben ik om een oordeel te geven over de verschrikkelijke dilemma's die zich in een ziekenkamer afspelen? Ik wil daar ook niet over gaan. Ik wil alleen dat we wetgeving hanteren die, in onze christen-democratische visie, de drempel hoog legt en alles toetsbaar maakt. En als Borst denkt dat artsen makkelijker zullen melden als er een commissie tussen zit, dan zeg ik: nee, dat zal niet gebeuren. Wie niet meldde, zal ook straks niet melden. Ik hoor Borst überhaupt niet over de manier waarop zij de wet wil handhaven.'

- Vindt u dat een euthanasieverklaring van iemand die is opgemaakt voordat hij dement werd, geldig is? Borst neigt daar wel toe.

'Ik heb daar grote twijfels over. Iemand kan bij zijn volle verstand zeggen: ik wil die ontluistering niet meemaken. Maar hoe bepaal je of iemand die dementeert nog levenswil heeft of niet. Ik ken demente mensen die levensvreugde hebben, maar ook die het niet hebben. Moeten we dan een verklaring van tien, misschien vijfentwintig jaar geleden de doorslag laten geven? Ik zie niet in hoe een verklaring een oplossing kan zijn voor dat probleem.'

- Dus zo'n verklaring mag van u niet geldig zijn?

'Nee.'

- De patiënt kan niet meer praten, maar hij weigert voedsel. Moet je overgaan tot kunstmatig voeden alhoewel het een signaal kan zijn, een verzoek om euthanasie.

'Ik kan me voorstellen dat patiënt, arts en familie tot de afweging komen dat leven te laten eindigen. Maar het is een dure plicht dat die beslissing voor de wet toetsbaar moet zijn.'

- Kunt u zich voorstellen dat de gedachte aan onwaardig lijden reden is voor een euthanasieverzoek? Mag je zo duidelijk onderscheid maken tussen geestelijk en lichamelijk lijden?

'Dat is een probleem. Ik erken het. Maar het Chabot-arrest is een brug die we nooit hadden mogen overgaan. Het is een negatieve mijlpaal in deze kwestie. Maar het ontstaat ook doordat Borst weigert categorale instellingen voor palliatieve zorg op te richten. Ze zegt dat de reguliere zorg zich daar maar mee bezig moet houden. Maar die doen dat vaak niet. En daardoor raken we veel te snel in de discussie om de roep om het einde. Dat is vaak een roep met de boodschap: doorbreek mijn eenzaamheid.

'In onze steeds meer multiculturele bevolking hebben allerlei mensen buitengewoon veel behoefte aan een levenseinde dat met zorg is omgeven. Hun vraag is: mag ik op een waardige manier sterven?'

- Het kabinet denkt dat 12-jarige kinderen die zwaar ongeneeslijk ziek zijn, in staat moeten worden gesteld zelfstandig te besluiten over euthanasie.

'Ik zeg met nadruk: ik wil me niet voorstellen wat zich daar in die ziekenkamer afspeelt, maar het moet wel toetsbaar zijn. Het resultaat van een afweging die daar gemaakt wordt, kan heel goed zijn dat er een eind aan het leven van dat kind gemaakt wordt. Maar dat moeten dan arts en ouders... Nee de volgorde is anders: ouders en kind en arts moeten tot die afweging komen.'

- Nooit een kind alleen met de arts?

'Ik kan me niet voorstellen dat een kind daartoe in staat is. Dat is ook ten principale strijdig met de relatie ouder-kind zoals ik die zie. En Borst moet niet zeggen, zoals ze doet, dat wie zoiets nooit heeft meegemaakt, daar eigenlijk niet over mag meepraten. Dat gaat me te ver!'

- U heeft zich onlangs ook geroerd in de discussie rond recidiverende pedofielen. U wilt hen blijvend uit de maatschappij verbannen. Hoe ziet u dat voor zich? Het gaat wellicht om grote aantallen mensen.

'Dat moeten we nog zien. Ik praat met nadruk over recidiverende pedofielen. Ik denk dat die aan een TBS, of een TBS-afgeleid regime moeten worden onderworpen. Ze mogen niet terug de maatschappij in. En ik weet dat sommige deskundigen zeggen dat dat onmogelijk is, maar de deskundigen spreken elkaar tegen. En als het om grote aantallen gaat, dan moeten we daar de consequenties maar van nemen. Het aantal beïnvloedt mijn standpunt niet. Ik kies voor het belang van het spelende kind op straat tegenover dat van de pedofiel.'

- Ten slotte. Er is de laatste weken veel rumoer rond de rooms-katholieke bisschop Eijk. Uit zijn collegedictaten zou blijken dat hij homofilie een ziekte vindt en voor de doodstraf is. U bent belijdend katholiek. Trekt u zich dat aan?

'We hebben het hierover in de fractie gehad. Mijn standpunt is: ik heb hierover geen mening als fractievoorzitter van het CDA. Want wij zijn geen kerkelijke partij.'

- Maar als Jaap de Hoop Scheffer?

'Als Jaap de Hoop Scheffer heb ik het er moeilijk mee. Laat ik dat zeggen. Maar meer ook niet. Nee, meer niet.

Meer over