bellen metonze rusland-correspondent

‘Dat Poetin met Rusland een ‘gemanagede democratie’ heeft opgezet is na vandaag niet meer vol te houden’

In Rusland zijn ongekend grote demonstraties aan de gang. Tegen president Poetin, en vooral vóór de vrijlating van zijn grootste criticaster: Aleksej Navalny. In het hele land zijn zondag al zeker vierduizend demonstranten opgepakt en gelden in het centrum uitzonderlijke veiligheidsmaatregelen. We bellen met Volkskrant-correspondent Tom Vennink, die erbij is.

Demonstranten in Moskou zondag. De protesten tegen Poetin en vóór de vrijlating van Navalny, zijn de grootste sinds Poetin in 2012 opnieuw president werd. Beeld REUTERS
Demonstranten in Moskou zondag. De protesten tegen Poetin en vóór de vrijlating van Navalny, zijn de grootste sinds Poetin in 2012 opnieuw president werd.Beeld REUTERS

Tom, wat gebeurt er allemaal?

‘Wat hier gebeurt heb ik nog niet eerder gezien. In reactie op de demonstraties heeft de regering het hele centrum van Moskou afgesloten door het metro- en busverkeer plat te leggen. Op verschillende plekken in de stad zijn demonstranten vervolgens in grote groepen aan de wandel gegaan.

‘De politie krijgt er geen controle over. Demonstranten gaan dan weer links, dan weer rechts. Ik zat in een groep van duizenden mensen, die naar de gevangenis zijn gelopen waar Navalny sinds zijn terugkeer in Rusland twee weken geleden wordt vastgehouden. Die werd beschermd als was het de Bastille, hoorde ik iemand zeggen. Zware blokkades van arrestantenbusjes waren opgeworpen om een gang naar het complex te versperren. Toen de demonstranten begrepen dat ze daar niet doorheen konden komen, zijn ze maar weer aan de wandel gegaan.’

Hoe wordt hierop gereageerd?

‘In woonwijken worden de demonstranten toegejuicht en is voortdurend autogetoeter te horen. Steeds meer mensen sluiten zich ook aan bij de wandelende demonstranten. De poging van de regering met zwaar politiegeweld demonstraties onmogelijk te maken, is teruggeslagen in hun gezicht. ’

Het is best uitzonderlijk toch voor Rusland, zulke massale demonstraties?

‘Zeker. Ze zijn ook veel groter dan vorige week. Je ziet het ook wel aan de reactie om het centrum af te sluiten. Dat is bij mijn weten niet eerder gebeurd bij een protest. De laatste keer was toen Poetin in 2012 zelf werd ingehuldigd.

‘Dit zware middel werd ingezet toen de oppositie een demonstratie wilde organiseren voor het hoofdkantoor van de Russische geheime dienst, de FSB. De organisatie die volgens Navalny achter zijn vergiftiging van augustus vorig jaar zat. Een demonstratie daar, dat wilde de regering koste wat kost voorkomen.’

Er zijn zondag alleen al zeker vierduizend demonstranten opgepakt. Gaat dit gepaard met grof geweld?

‘Er zullen nog veel meer volgen, is mijn verwachting. Net werden er voor mijn neus weer honderd opgepakt. Dat ging nog redelijk zachtzinnig, maar op filmpjes vanuit het hele land zie ik veel meer geweld dan anders. Vaak beperkten Russische agenten zich tot de wapenstok, waarbij overigens op de grond vaak nog flink kon worden door geknuppeld.

‘Vandaag zag ik beelden voorbij komen van een demonstrant die door vier agenten op de grond wordt gedrukt en een stroomstoot krijgt. Er zijn zelfs berichten uit Vladivostok dat mensen zijn gemarteld in een politiebureau. Uit Kazan kwam een video waarbij arrestanten in de kou op de grond liggen. Met de handen op hun achterhoofd en het gezicht in de sneeuw. Dit heb ik niet eerder gezien hier. Het zijn eerder beelden die je uit buurland Belarus verwacht.’

Kun je iets vertellen over hoe riskant het in Rusland is om de straat op te gaan?

‘Er zijn verschillende wetten aangenomen om tegen de demonstranten te kunnen gebruiken. Zoals geweld tegen de politie, waar je vijftien jaar voor kunt krijgen. Aanraken kan dan al genoeg zijn.

‘De meeste arrestanten komen overigens vaak dezelfde dag alweer vrij. Een kleinere groep moet een nacht in cel en een nog kleinere groep kan langere tijd gevangenis gaan. Afhankelijk van hoezeer je betrokken bent bij de oppositie. De mensen heel dicht bij Navalny waren vooraf al opgepakt of in huisarrest geplaatst.

‘Het is nog te vroeg om te zeggen wat met arrestanten van vandaag gebeurt. Maar berichten van martelingen op politiebureau, dat is geen goed vooruitzicht.’

Ook in Sint Petersburg ging men de straat op om te protesteren. Beeld REUTERS
Ook in Sint Petersburg ging men de straat op om te protesteren.Beeld REUTERS

Eerder deze week kwam een filmpje voorbij waarop te zien was dat omstanders met honderden tegelijk een paar agenten met sneeuwballen bekogelden. Heb jij ook de indruk dat demonstranten, ondanks de risico’s, meer durven?

‘Ja, die sneeuwballenregen, hoe onschuldig ook, laat zien dat ze niet bang zijn. Dit is een nieuwe ontwikkeling, men verzet zich meer tegen de politie. Duwen zij, dan duwen de demonstranten terug. Of slaan zelfs terug. Men gaat niet naar huis, wat eerder wel gebeurde.’

Heb je daar een verklaring voor?

‘De mensen die ik heb terug zien duwen, dat is een nieuwe generatie. Een groep die nog niet eerder heeft meegedaan. Bij demonstraties waren altijd ongeschreven regels. De politie raak je niet aan, je gebruikt geen geweld. De nieuwe generatie die dit wel doet, zijn twintigers. Mensen die hun hele leven geen andere leider dan Poetin (aan de macht sinds 31 december 1999, red.) hebben gehad en daar genoeg van hebben.’

Begint Poetin te zweten van deze massale demonstratie en de bijval die de oppositie van omstanders krijgt?

‘Niet direct. Hij zit nog steeds stevig op zijn troon. Hij heeft het monopolie over geweld en een gigantische veiligheidsdienst achter zich. Die raakte vandaag weliswaar de controle kwijt, maar Poetin wankelt nu niet. Maar beweren, zoals Poetin doet, dat hij een systeem van ‘gemanagede democratie’ heeft opgezet, dat is na vandaag niet meer vol te houden.’

Wat kunnen we nog verwachten van de oppositie?

‘Dinsdag komt Navalny voor. Hij kan 3,5 jaar krijgen, omdat hij vanuit Berlijn, tijdens zijn herstel van de vergiftiging, aan de autoriteiten niet goed zou hebben doorgegeven waar hij was. Als dat gebeurt, dan gaan ze volgende week gegarandeerd weer de straat op.

‘Het gaat hoe dan ook nog wel even door. In een ander schijnproces, want zo kun je het wel noemen, hangt Navalny tien jaar boven het hoofd vanwege een nieuwe fraudezaak die tegen hem is gestart.’

Zondagmiddag (Nederlandse tijd) waren al zeker vierduizend mensen gearresteerd. Beeld AP
Zondagmiddag (Nederlandse tijd) waren al zeker vierduizend mensen gearresteerd.Beeld AP

Het verzet tegen zijn behandeling beperkt zich niet tot Moskou. Hoe opvallend is dit?

‘Protesten op zo'n grote schaal, verspreid over het hele land,zijn best uniek. Ik ga maar eens kijken waar ik nog meer naar toe ga de komende tijd. In St. Petersburg werd ook zwaar geweld gebruikt, hoorde ik al. Het zijn heel bijzondere tijden voor een Rusland-correspondent.’

Is het te doen buiten in de kou? Kun je nog een reportage tikken voor de maandagkrant of zijn je vingers versteend?

‘Het valt mee: het is maar -5. Het is vooral glad, maar ik ben zo thuis.’

Meer over demonstraties in Rusland:

Ook buiten Moskou en St. Petersburg beginnen Russen hun angst te verliezen om zich uit te spreken tegen president Poetin. Zondag zijn er demonstraties aangekondigd door het hele land. Onze correspondent Tom Vennink ging naar Nizjni Novgorod en sprak inwoners die voor het eerst in hun leven ging demonstreren, klappen, celstraf of verbanning riskerend.

Door het hele land hebben de Russische autoriteiten rechtszaken aangespannen tegen deelnemers van de grootste anti-Poetinprotesten in jaren. De meeste van de 3,7 duizend arrestanten moeten hun deelname aan het protest van vorige week zaterdag bekopen met geldboetes of korte celstraffen, maar een kleine groep kan jarenlang achter de tralies belanden.

Meer over