op het tweede gezicht

Dat Leonid Volkov oppositie tegen Poetin durfde te voeren, valt lastig los te zien van zijn geboortejaar: 1980

Olaf Tempelman legt bekende buitenlanders op de sofa. Deze week: Leonid Volkov – de echte, niet de versie met wie Kamerleden converseerden – was jarenlang het digitale genie van de Russische oppositie.

null Beeld Javier Muñoz
Beeld Javier Muñoz

Bijna nergens combineren mensen zo’n sterk besef van de verrotheid van hun regime met zo veel argwaan jegens alternatieven als in Rusland. Honderd miljoen inwoners bekeken YouTube-filmpjes van de nu verboden anticorruptieorganisatie van Aleksej Navalny. Dat er géén honderd miljoen voor verandering de straat opgingen, heeft te maken met het feit dat verandering hier in de 20ste eeuw nooit iets goeds betekende, niet bij de val van de tsaar, niet bij het einde van Sovjet-Unie. Om te geloven dat je mensen bij wie het idee dat verandering een recept is voor nog meer ellende in het dna ging zitten, kunt overtuigen dat het anders én beter kan, moet je behalve erg moedig ook een beetje gek zijn. Navalny, die een aanslag met novitsjok overleefde en naar zijn beulen terugging, heeft kenmerken van een menstype dat in de Russische literatuur een vaste plaats heeft, ‘de heilige dwaas’.

Navalny’s stafchef Leonid Volkov – de echte, niet de versie die Nederlandse parlementariërs op 21 april via Zoom spraken – is op het eerste gezicht de tegenpool van zo’n heilige dwaas. Zoon van twee bètawetenschappers uit Jekaterinenburg (Sverdlovsk). Op olympiades bekroonde wiskundige en informatietechnoloog. Gepromoveerd op modellen en algoritmen voor informatieverwerking in softwaresystemen. Dat iemand met zo’n cv zijn strijd tegen Poetin logisch en rationeel noemt, arrestaties en nachten in politiecellen ten spijt, laat zich begrijpen. In die strijd etaleerde Volkov behalve moed ook talent voor wat hij als ‘oplossingen op het snijvlak van ict en politiek’ ziet. Tot voor kort wist de Russische oppositie het Poetin-regime online vaak ingenieus een hak te zetten.

Dat Leonid Volkov oppositie tegen Poetin durfde te voeren, valt lastig los te zien van zijn geboortejaar: 1980. Net als Navalny behoort hij tot de eerste en enige Russische generatie die opgroeide zonder veel repressie en censuur. Dit is óók een generatie die alleen de nadagen van de Sovjet-Unie meemaakte, niet de totalitaire staat. Hoe die opereert, ervaren de leden nu die staat helemaal terug is van een paar decennia weggeweest. Nu de enige reële oppositie als ‘extremistisch’ is verboden, is Rusland ongeveer terug in het midden van de jaren tachtig.

Volkov week in de zomer van 2019 al uit naar het buitenland. Wie vroeger de Sovjet-Unie ontvluchtte, liet zijn familieleden als gijzelaars van het regime achter. Volkovs gepensioneerde ouders ondervonden de afgelopen maanden met huiszoekingen en intimidaties dat die praktijk in ere is hersteld. Volkov zelf kreeg te maken met iets 21ste-eeuws: een nepversie van zichzelf die op Zoom in gesprek ging met politici in het Balticum, Groot-Brittannië en Nederland. Of het hier om deepfaketechniek ging of, zoals twee Russische komieken op 30 april naar buiten brachten, een ‘analoge’, geschminkte dubbelganger, staat nog niet vast. Dat het Kremlin de nep-Volkov aanstuurde, behoeft weinig twijfel.

Vorig jaar september was de echte Leonid Volkov te gast in HardTalk van de BBC, Navalny was in Berlijn herstellende van de novitsjokaanslag. Volkov was vol goede moed over diens terugkeer naar Rusland. De BBC-interviewer vond het een dwaas plan. Volkov was niet onder de indruk. De meeste Russen weten dat het regime verrot is, zei hij, het is een kwestie van tijd voor er echt veel mensen de straat opgaan. Het eerste is zeker, het tweede niet. Donderdag 29 april stuurde Volkov een video vanuit zijn schuilplaats in Litouwen. Hij was ongebroken. Onze kantoren bestaan niet meer, zei hij, maar ‘sterke en coole politici’ die daar zijn opgeleid zetten de strijd voort. Het is mogelijk om zowel rationeel denker als heilige dwaas te zijn.

Meer over