Dat kan écht niet!

Met blote borsten, een tongpiercing of nichterig gedrag schok je de goegemeente niet meer. Wat kun je in Nederland anno 2013 doen om afwijkend te zijn?

JONATHAN VAN HET REVE

'Onze volgende gast is Fred Tergkens. Fred zuigt iedere morgen na het ontbijt zijn endeldarm leeg met een speciale rubberen slurf die hij, zoals u ziet, met nylondraad aan zijn lippen heeft genaaid. Met volle slurf gaat hij dan naar een tankstation in de buurt, waar hij vrachtwagens versiert met grote hakenkruisen van zijn eigen stront. Fred, wat fijn dat je er bent. Kun je praten?'

Onze Lieve Heer heeft vreemde kostgangers, maar de meeste van hen passen prima in de maatschappij. Natuurlijk zijn er ook grenzen aan wat nog enigszins normaal wordt gevonden, maar waar liggen die dan? Wat moet je tegenwoordig nog zeggen, doen of zijn om écht af te wijken?

Een moord plegen is natuurlijk effectief, maar dat is ook gewoon verboden. Interessanter zijn dingen waarmee je in principe niemand kwaad doet, maar die toch op grote maatschappelijke weerstand stuiten. Is Nederland zo ruimdenkend dat men zijn wenkbrauwen pas bij iemand als Fred Tergkens massaal fronst? Of bestaan er ook 'normalere', minder zeldzame eigenschappen om de mensen bang, boos of stomverbaasd te krijgen? Met welke eigenaardigheid kun je jezelf tegenwoordig nog op de kaart zetten, en welke kun je écht beter verzwijgen?

Een klassieke provocatie is natuurlijk om je kleren uit te doen. De normen over publiekelijk naakt fluctueren door de eeuwen heen, maar een onbedekt lichaam laat vrijwel niemand koud. Toch is het geen goed middel meer om echt te schokken: op kantoor is bloot weliswaar vreemd en ongepast, maar op het toneel en in films is de tijd waarin je het publiek met wat blote borsten kon verbazen allang voorbij. Blootheid botst dan ook eerder met een breed geaccepteerde etiquette dan met een diepgewortelde waarde of overtuiging: het is eerder 'hemeltje lief' dan 'o mijn god'.

Ook andere uiterlijkheden, zoals piercings, tatoeages en gek haar, zijn voor de meeste mensen niks nieuws. Een minister met een staafje door zijn tong zou heel verrassend zijn, maar op tv zie je geregeld bekende Nederlanders vol tatoeages, zonder dat naar die tatoeages wordt gevraagd. Ook hier geldt dus: in bepaalde situaties ongepast, maar niet genoeg om fundamenteel te schokken.

Soms is het geen vrijwillige keuze om 'anders' te zijn. Met een opvallende afwijking zul je nooit onbespied door een winkelstraat lopen, en als je zegt dat je depressief bent, gaan mensen anders tegen je doen. Dat zou je een schokeffect kunnen noemen, maar het gaat hier natuurlijk niet om bewuste keuzes, laat staan om een provocatie.

Wél een bewuste keuze is de beslissing om in het openbaar over je ziekte of verslaving te praten. Meestal leidt dat niet tot boze brieven of verontwaardiging, behalve misschien als mensen het als zelfbeklag gaan ervaren - dan ben je opeens een zeikerd. Eerder dan een gebrek aan maatschappelijke acceptatie zal de wens om niet als 'zwak' of 'zielig' door het leven te gaan een reden zijn om een ziekte te verzwijgen.

Motoriek

Ook homoseksualiteit wordt nog vaak verzwegen. Als je naar De Wereld Draait Door kijkt, lijkt het volkomen normaal: de homoseksualiteit van een tafelgast komt meestal niet eens ter sprake, laat staan dat hij zich erom moet verdedigen. Maar als je even naar Studio Sport zapt, zie je heel iets anders. Tatoeages en gek haar in overvloed, maar nog steeds is er niet één actieve Nederlandse profvoetballer die openlijk homo is. Veelzeggend was de reactie van Ajax-trainer Frank de Boer, toen hem naar deze kwestie werd gevraagd: hij zette zijn diplomatiekste hoofd op en zei dat het waarschijnlijk toch vooral met motoriek te maken had.

Ook de islam heeft het niet zo op homo's, net zo min als strenge christenen. En hoeveel openlijk homoseksuele Hollywoodacteurs kunt u noemen? Nog altijd heb je ook in 'normale' Hollandse vriendengroepen soms iemand die pas heel laat (of helemaal niet) uit de kast komt. Er is dus nog een lange weg te gaan voor de acceptatie van homoseksualiteit, zeker in bepaalde subculturen, maar het 'mainstream' publiek kun je er niet meer diep mee schokken.

Wie streng religieus is, valt buiten die 'mainstream'. Profvoetballers, acteurs, ja ministers durven te bekennen dat ze gelovig zijn, maar als je specifieke elementen van zo'n geloof ook echt uitdraagt, kun je tegenwind verwachten. En dat hoeven niet eens homofobe, seksistische of bloeddorstige uitspraken te zijn: ook de bewering dat het heelal écht pas een paar duizend jaar oud is, inclusief dinosaurusbotten om ons te testen, wekt een zekere verbazing. Geloven is normaal, zo lang het maar een beetje vaag blijft.

Afwijkende theorieën zijn sowieso een effectief middel om jezelf buiten spel te zetten. Als je carrière je lief is, kun je die onthulling over de échte daders van 11 september beter voor je houden. Een interessante uitzondering hierop vormen alternatieve geneeswijzen: die zijn per definitie onwetenschappelijk, maar bijna niemand is geschokt als je zegt dat je in acupunctuur of homeopathie gelooft. Ook twijfel over de klimaatverandering is een geval apart: een jaar of zeven geleden konden mensen razend worden als je vraagtekens zette bij de film van Al Gore, tegenwoordig benadrukt de weerman dat een koud weekje in juli ook gewoon puur toeval kan zijn. Het nieuwe consensuswoord is 'duurzaamheid': een bedrijf dat duurzaamheid niet bovenaan zijn prioriteitenlijstje heeft staan, riskeert het imago geen oog te hebben voor latere generaties - en dat kan natuurlijk niet.

Daarmee komen we op een interessant punt, namelijk de mate waarin je geacht wordt met anderen mee te voelen. En dan niet alleen met je eigen vrienden, maar juist ook met een jongetje in Tsjaad, en liefst ook met zijn toekomstige achterkleinkinderen. Over ontwikkelingshulp kan inmiddels redelijk worden gedebatteerd, maar zelfs de hardste VVD'er zal niet zeggen dat het hem weinig kan schelen wat het minimumloon in Birma nu is. Het benoemen van de grenzen van je empathisch vermogen is namelijk niet normaal.

Dierenmishandeling

Ook met dieren hoor je een diepe betrokkenheid te koesteren. Althans: met huisdieren. Industrievlees eten is heel gewoon, maar bijna nergens wordt zo gescholden en gedreigd als in reactie op berichtjes over dierenmishandeling. Zelfs een jongen die zijn vriendin doodstak, legde het deze week wat betreft massale verontwaardiging af tegen een dikke vrouw op een veel te kleine pony: dát is pas zielig.

De succesvolste artistieke provocatie van de laatste jaren is dan ook het werk van de kunstenares Tinkebell. Door af te wijken van de 'normale' houding tegenover knuffelbare dieren, kreeg zij het halve land op de achterste benen. Bepaalde dieren mag je blijkbaar niet doodmaken, laat staan vermaken tot handtas: zachte dieren zijn lief, en daarmee basta. Zelfs een slagersvrouw durft tegenwoordig geen bontjas meer te dragen.

Dat empathie de norm is, blijkt ook uit het feit dat de Partij voor de Dieren relatief veel prominente sympathisanten heeft. Vergelijk dat eens met de PVV: hoeveel beroemdheden kent u die de PVV steunen? Ook D66'ers hangen hun lidmaatschap niet altijd aan de grote klok, maar een presentator of acteur die zijn steun voor Wilders uitspreekt, die kan zich beter schrap zetten. Wilders zegt namelijk dat onze cultuur beter is, en voelt dus te weinig mee met anderen. Dat gebrek aan empathie riekt naar discriminatie, misschien zelfs racisme. En dat gaat echt te ver.

Waar je over politieke en ethische opvattingen, hoe afwijkend ook, in theorie nog een discussie met argumenten kunt voeren, is dat bij verlangens en driften meestal geen optie. Zelden stond Matthijs van Nieuwkerk zo machteloos als tegenover Viktor Staudt, die vertelde over zijn mislukte zelfmoordpoging van twaalf jaar eerder.

Nu wilde Staudt inmiddels niet meer dood, maar toen hij ook maar eventjes probeerde uit te leggen hoe hij tot zijn daad was gekomen, werd hij onderbroken: de presentator wilde graag skippen naar het moment onder de trein, waarop Staudt besefte dat hij nog leefde, en niet zijn hoofd optilde om alsnog te sterven. Dat betekende toch dat iets in hem graag wilde blijven leven? Toen Staudt dat ontkende, zag je de paniek bij Van Nieuwkerk: mensen horen toch te willen leven? De wens om te sterven, al zijn er veel mensen die hem koesteren, past zo slecht in het verhaal, dat bijna niemand er normaal over kan praten.

Pedo

Toch is deze zoektocht niet ten einde voordat we die ene eigenaardigheid hebben genoemd waarmee je bij nóg meer mensen op nóg meer woede en onbegrip stuit dan met een doodswens, namelijk pedofilie. Of je het nou als ziekte, afwijking of geaardheid beschouwt, pedofilie blijft het 'abnormaalste' en minst bespreekbare verschijnsel van het moment. Er zijn veel pedofielen, niemand kiest ervoor om het te zijn, niet elke pedofiel vergrijpt zich aan kinderen, maar de woorden pedofiel en pedoseksueel worden massaal en rücksichtslos door elkaar gebruikt. Na de eerste vier letters van het woord weet men genoeg: 'pedo'. Die doet het dus met kinderen. En wie dat stempel eenmaal heeft, is de pineut.

Zelfs de fictieve Fred Tergkens uit de eerste alinea, ja zelfs een blote, volgetatoeëerde, homoseksuele PVV'er met een doodswens op een veel te klein paardje kan op meer begrip van de samenleving rekenen dan iemand die toegeeft dat hij van kleine jongetjes droomt. Zo iemand is té raar, té eng om aan het woord te laten. Het blad Linda heeft ooit een interview met zes pedofielen voorbereid, maar bij Linda de Mol 'draaide haar maag om' toen ze het las, dus het is niet geplaatst.

Noem hem een provocateur, maar het lef van schrijver Anton Dautzenberg, die uit solidariteit lid werd van de Stichting Martijn, is bijna onvoorstelbaar. Het Openbaar Ministerie wilde de stichting verbieden en de rechter deed het nog ook. Niet omdat ze kinderen kwaad deden, niet omdat ze daartoe zouden aanzetten, maar omdat het bespreken van hun verlangens 'een verstoring van de openbare orde' zou zijn. Als deze zoektocht een competitie was, leest dat vonnis als een juryrapport: we hebben een winnaar.

JONATHAN VAN HET REVE IS SCHRIJVER. IN VONK HEEFT HIJ DE RUBRIEK LOGISCH, BEHALVE DEZE WEEK. TWITTER: @JVHREVE

undefined

Meer over