DANSEN VANUIT JE HOOFD

Hij staat te boek als de cyborg van de danswereld. Choreograaf Wayne McGregor maakt Skindex voor het NDT. 'Technologie is het nieuwe membraam van het lichaam.'..

Nee, een grote fan was hij niet na het zien van de derde film over Harry Potter, The Prisoner of Azkaban. Dus toen producer David Heyman hem belde of hij de choreografie wilde doen van deel vier, Harry Potter and the Goblet of Fire (Harry Potter en de Vuurbeker) aarzelde de Brit even. Maar toen hij voor het grote kerstbal (waarvoor puber Harry hartstochtelijk een date probeert te vinden) de wervelende ballroom-dansen mocht ontwerpen, zei hij ja. Ook alle vliegmanoeuvres komen uit zijn koker. 'En er vliegt nogal wat in een Harry-Potterfilm.'

Negen maanden lang stond Wayne McGregor (36) fulltime op de loonlijst van Warner Bros voor bedragen die nauwelijks gekend zijn in de wereld van de moderne dans, ook voor McGregor die inmiddels geen onaanzienlijk choreograaf meer is. Belangrijker dan dat vond hij echter dat hij 'tussen al die belangrijke mensen' direct werd geïnstrueerd door filmregisseur Mike Newell (Four Weddings and a Funeral), 'niet door een of andere onder-onder-assistent'. Als de jonge acteurs weer eens tien uur moesten wachten op de set, gaf McGregor hen dansles. 'Vonden ze geweldig. Niemand anders had tijd voor hen.'

Inmiddels is hij al lang weer terug uit Potters virtuele Tovertournooi in de dagelijks realiteit van zijn artistiek leiderschap van Random Dance, het huisgezelschap van Sadler's Wells in Londen. Twee keer was hij met deze groep te gast in Het Muziektheater in Amsterdam: met Nemesis in 2004 en AtaXia in 2005. Toch maakt hij nog geregeld uitstapjes. Meestal zijn het gastchoreografieën voor andere gezelschappen, zoals het klassieke Royal Ballet, de beroemde Rambert Dance Company, het Gothenburg Ballet of het Stuttgart Ballet. Maar ook operagezelschappen, musicalproducenten en televisiestations weten hem te vinden voor de creatie van dansgedeeltes. McGregor regisseerde zelfs de bewegingen voor de Britse versie van Cloaca, het successtuk van Maria Goos, dat Kevin Spacey onder veel rumoer in The Old Vic regisseerde.

Nu maakt deze veel gevraagde Brit eindelijk zijn eerste gastchoreografie in Nederland, voor tien dansers uit de topgroep van het Nederlands Dans Theater (première vanavond). In de grote dansstudio van het Haagse Lucent Danstheater repeteert McGregor de dertiende dag aan Skindex, zoals zijn half uur durend dansstuk gaat heten. In totaal heeft hij ruim vier weken. Samen met balletmeester Maurice Causey verfijnt hij reeds gecreëerde duetten, een intensieve middag op twee blikjes cola, één voor hem, één voor Causey.

McGregor besluit de mannelijke partner van Nancy Euverink te vervangen. 'Tegenover haar scherp gelijnd lijf zoek ik een zachter, vloeiender lichaam. Nu staat ze tegenover een te massieve danser.' Met veranderingen - en dus ook teleurstellingen - moeten dansers bij McGregor snel leren omgaan. Zelfs kort voor de première wil hij nog wel eens sequenties omgooien; lastig voor dansers die graag weten waar ze aan toe zijn.

McGregor vraagt een extreme flexibiliteit maar complimenteert ook: 'Lovely, that's it, yes'. Zijn idioom kent grote contrasten, van lichamen in glooiende curven tot ledematen in messcherpe driehoeken. Een punctuele siddering volgt op een ontspannen overgave. Wanneer de choreograaf zijn ideeën illustreert met zijn lange lijf van meer dan twee meter, volgen de dansers hem tot op de seconde, om zo zijn grillige motoriek tot in detail te leren beheersen. Want zijn onalledaagse aanwijzingen bieden weinig houvast: of ze 'piu, aah, pijing, djangdjangdjang, tjih' even na willen doen, vraagt hij geregeld.

Op een enkele plié na bevat zijn vocabulaire nauwelijks referenties aan bestaande danstermen. Wel zijn er opdrachten. 'Doe alsof je niet weet dat de ander achter je staat.' 'Laat een fictieve bal in je hand wegrollen.' 'Visualiseer twee touwen waar je de cijfers één tot en met negen op vastpint en verbindt die getallen met lijnen.'

Een klassieke achtergrond heeft de choreograaf niet, er is een summiere ervaring als professioneel danser. Hoewel hij altijd heeft gedanst - vooral ballroomdancing en disco; John Travolta was de held in zijn jeugd - wilde hij eigenlijk regisseur worden. Hij kon op vijf universiteiten terecht maar koos verrassend genoeg voor de Universiteit van Leeds omdat ze daar iets nieuws begonnen: een choreografieopleiding. 'Ik wist niet eens dat je choreografie kon studeren.'

Die eerste lichting bestond uit maar acht studenten. 'Wij werden verschrikkelijk verwend met intellectuele input van grootheden als Trisha Brown, William Forsythe en Lloyd Newson. We leerden van alles over semiotiek. Die opleiding ging over maken, niet over danstechniek. Pas later in New York ben ik intensieve trainingen gaan doen, want ik kende mijn lichaam te slecht.'

Volgens NDT-danseres Virginie Martinat vraagt McGregor in de studio precies het tegenovergestelde van hoe je het als danser zou voelen. De choreograaf knikt. Hij wil vooral de hersenen van dansers activeren, mentale processen op gang brengen. 'Ik benader dans vanuit het hoofd, niet vanuit het hart. Ik gebruik geen emoties als vertrekpunt. Mij interesseert vooral de vraag op grond waarvan een lichaam beslissingen neemt. Hoe weet je bijvoorbeeld dat iemand achter je staat?'

Voor AtaXia (2004) liet McGregor zich inspireren door de gelijknamige bewegingsstoornis waarbij iemand vergeten is hoe alledaagse taken zoals het betreden van een trap, motorisch volbracht moeten worden. In Nemesis (2002) verlengde hij de ledematen van dansers met protheses zodat ze voortdurend hun verhouding tot de ruimte opnieuw moesten inschatten. Hoewel wereldwijd laaiend enthousiast ontvangen, vonden critici in Nederland vooral Nemesis steriel en cerebraal. 'Alsof dans alleen maar emotioneel of verhalend ervaren kan worden. Ik ben juist op zoek naar een head-experience. De hersenen zijn ontworpen om modellen te interpreteren. Daarom voed ik ze graag met technologische constructies. Het is conservatief te denken dat technologie niets betekent of geen gevoelens los kan maken. Een choreografie op een klassieke compositie is toch ook maar een abstracte constructie? Muziek is één manier om naar dans te kijken, techniek een andere.'

Hier spreekt McGregrors dubbele achtergrond: de Brit weet minstens zo veel van choreografie als van computers. Al op zijn zevende, in 1977, zat hij met vrienden uren achter de eerste spelcomputers. Ze leerden zichzelf programmeren. 'Via ellenlange uitgedraaide vellen met programmeringsopdrachten in basic computertaal. BEGIN, IF, THEN, END.' Elke ontwikkeling in artificiële intelligentie volgt hij nog steeds op de voet.

'Contact tussen mensen wordt steeds meer doorgegeven door technologie. Hoe ervaart mijn huid de aanwezigheid van mijn moeder op een beeldscherm als ik met haar skype? Vandaar ook de titel Skindex van deze choreografie voor het Nederlands Dans Theater. De huid is niet meer toereikend in het aanvoelen van de werkelijkheid. Technologie is het nieuwe membraan van het lichaam.'

McGregor was een van de eersten die in 1997 een live-performance via internet tussen Canada en Berlijn realiseerde, 53 Bytes. Beide zalen zagen een choreografische interactie tussen reële en gefilmde dansers. De toen 27-jarige McGregor merkte hoe behoudend toeschouwers kunnen zijn in hun kijkgedrag. 'Iemand merkte op dat hij de voorstelling briljant zou vinden als alles live werd opgevoerd. Die man realiseerde zich niet dat wat hij zag wel degelijk tegelijkertijd werd gedanst, alleen elders.'

Via internet maakte hij ook een choreografie met leerlingen van vijftig scholen in Noord- en Zuid-Wales. 'Zij kopieerden wat ik in de studio met mijn dansers deed.' Zijn omarming van nieuwe media maakte hem al snel tot de cyborg van de hedendaagse dans. Vandaar ook dat de producenten van de Harry-Potterfilm hem wisten te vinden voor dansbewegingen in virtuele omgevingen.

Hoe interessant ook, hij laat deze experimenten even voor wat ze zijn. De computernerd vindt de breedbandkwaliteit nog niet optimaal genoeg. Bovendien, virtuele optredens kunnen reële nooit vervangen, vindt ook McGregor inmiddels. 'Een toeschouwer wil zijn tijdsgevoel delen met een danser, diens ademhaling horen en voelen. En het is niet gemakkelijk coherentie te krijgen tussen twee- en driedimensionale lichamen.'

De projecten leverden hem wel een grote databank aan materiaal op. Dat is zijn huidige wens: een volledig digitaal geheugen van al zijn bewegingen. Dankzij zijn fellowship aan de University of Cambridge gaat hem dat lukken. Binnen de School of Experimental Psychology onderzoekt hij samen met neurologen en psychologen de relatie tussen cognitie en choreografie. 'Zij weten nog zo weinig van de wijze waarop mensen motorische beslissingen nemen. Daar kan choreografie bij helpen. Choreograferen bestaat uit het fysiek nemen van beslissingen.'

Nog geen 40 en dan al een curriculum vitae om van te watertanden. Om nog maar te zwijgen van de dansgezelschappen die de komende anderhalf jaar wachten op zijn bijdragen: na Skindex maakt hij een nieuwe choreografie voor The Royal Ballet, later voor het Russische Kirov en de Parijse Opéra. Vier gezelschappen behorend tot de wereldtop. Onderwijl gaat in juni in Italië ook nog zijn eerste eigen opera in première: Dido and Aeneas. Wat volgt, vraag je af.

'Hier, kun je mijn paradijs even zien.' Het zit in zijn mobiele telefoon. Foto's van een immense villa aan de kust van Kenia. 'Zie je het uitzicht op zee? Zo dicht ligt het aan het strand.' Tweeënhalf jaar geleden was hij op vakantie in het Afrikaanse Lamu, een moslimdorp zonder wegen en dus ook zonder auto's. 'Het strand is daar nog gewoon strand.' Hij werd verliefd op de plek, niet in het minst door de 'amazing history' van de Swahili beschaving en de open geest van de tolerante gemeenschap.

McGregor kocht anderhalve hectare aan grond en besloot er een rustplek te creëren voor wetenschappers en kunstenaars. Hij kon het financieren dankzij zijn lucratieve job voor Warner Bros.

'Ik wil ongeveer vijftien mensen per jaar uit nodigen voor een verblijf van een paar weken. Beeldend kunstenaars, neurologen, architecten, antropologen, modeontwerpers. Ze hoeven helemaal niks.'

Hij gunt iedere creatieveling een sabatical, al is het maar een paar weken. Even geen productiedruk. 'Als ze willen werken aan een idee, prima. Maar het is geen vereiste. Zolang het kan, betaal ik alles. Just go, zeg ik.'

Meer over