Dansen op de Titanic

In de VS tekent zich een recessie af, in Japan staat het bankenstelsel op springen. Meer dan ooit is er behoefte aan coördinatie van economisch beleid, maar minder dan in jaren is daar zicht op....

OSCAR GARSCHAGEN

SPEKTAKEL ontbreekt ogenschijnlijk in het ziltige Halifax, waar de exclusieve en machtige Groep van Zeven is neergestreken. De Canadese premier Jean Chrétien wil de bijeenkomst van regeringsleiders, ministers van Buitenlandse Zaken, Handel en Financiën simpel en strak houden. Hij organiseerde daarom een 'Chevrolet-top' in tegenstelling tot de dure 'Cadillac- en Buick-toppen' in het verleden. Er moet ruimschoots tijd zijn voor discussies over de wereldeconomie en de internationale financiële organisaties, decreteerde Chrétien.

Daar is alle aanleiding voor. Want zelfs door de symbolische mist die over de Canadese havenplaats hangt, zijn de contouren van potentiële financiële crises en economische tegenspoed duidelijk zichtbaar. En daarover gaan achter de afschermende haag van veiligheidsagenten, stoere Mounties en betonnen wegversperringen de gesprekken in Halifax.

In alle landen van de Groep van Zeven, met uitzondering van Duitsland, rinkelen de alarmbellen die waarschuwen voor een naderende recessie. In Japan zijn het sirenes, die nog harder zijn gaan loeien sinds de omvang van de crisis in het bankstelsel zichtbaar is.

In de Verenigde Staten maakt de economie in plaats van de gewenste zachte landing een scherpe val, waarin Canada wordt meegesleurd. De laatste kwartaalcijfers over de groei in de VS en Canada wijzen op een recessie. In de VS stijgt de werkloosheid - alleen al in april gingen honderdduizend banen verloren - en raken de orderportefeuilles leeg. De verkoop van nieuwe huizen en duurzame verbruiksartikelen baart zorgen.

In het tweede kwartaal van 1995 zal de Amerikaanse economie hoogst waarschijnlijk met minder dan één procent zijn gegroeid. Hoewel de regering en veel economen sussend spreken van een tijdelijke afkoeling, stijgt de onrust over de gevolgen van een harde landing. Als de cijfers van april, mei en juni zwaar tegenvallen, is een daling van de volgens velen te drastisch verhoogde rente niet uitgesloten. Verlaging van de rentevoet zal de dollar ten opzichte van de yen en de Duitse mark verder verzwakken.

De Amerikaanse regering hoopte dat de voorspelde neergang gedeeltelijk zou worden gecompenseerd door exporten naar Canada, Mexico en Japan. Mexico verkeert in een diepe crisis en een geschrokken Canada neemt een afwachtende houding aan. In Japan krimpt de economie en verkeert het banksysteem door gigantische verliezen en slechte kredieten in een crisis.

De schuldenlast van de Japanse banken, waarvoor geen of onvoldoende dekking is, bedraagt officieel 470 miljard dollar, maar volgens bankanalisten kan het ook meer dan 900 miljard dollar zijn. Het banksysteem schudt op zijn grondvesten en bedreigt daarmee de hele economie. De Japanse regering verdedigt in Halifax nog steeds het voorgestelde reddingspakket, maar de markten hebben dat al als onvoldoende van de hand gewezen. 'De Japanse regering heeft tot nu toe niets anders gedaan dan het verplaatsen van de dekstoelen van de Titanic', aldus een snedige Amerikaanse diplomaat.

Het onvermogen of, beter gezegd, de politieke onwil van de Japanse regering om de crisis te lijf te gaan, die herinneringen oproept aan het bankschandaal van tien jaar geleden in de VS, baart de Amerikanen 'grote zorgen', aldus minister van Financiën Bob Rubin. De Amerikaanse regering kwam failliete spaar- en leningbanken te hulp met 100 miljard dollar. Het spaar-debâcle is een oorzaak van de stijging van het Amerikaanse begrotingstekort begin van de jaren negentig.

Als de Japanse regering een soortgelijke reddingsactie uitvoert, zullen de kosten veel hoger zijn. Tegen een dergelijke operatie is in Japan veel verzet ontstaan. Functionarissen van de Amerikaanse en Duitse ministeries van Financiën noemen de Japanse situatie 'uiterst gevaarlijk'. De aandelenmarkt zou op instorten staan en buitenlandse investeerders trekken zich terug.

En tenslotte dreigt tussen de VS en Japan een oude discussie over markttoegang uit te lopen op een groot handelsconflict, waarin de nieuwe wereldhandelsorganisatie WTO in Genève het eerste en het belangrijkste slachtoffer kan worden. Clinton wil Japan ertoe bewegen de economie te stimuleren, de markten te openen en de bankcrisis snel op te lossen. De Europeanen hopen dat de VS de tijdelijke recessie niet afwentelen op Europa en door middel van de zwakke dollar de export trachten te vergroten. En de Japanse premier Murayama zwijgt machteloos.

In de dagen dat de grondleggers van de Groep van Zeven nog aan de macht waren, de Duitse kanselier Helmut Schmidt en de Franse president Valéry Giscard d'Estaing, zouden deze ontwikkelingen aanleiding zijn geweest voor het organiseren van enkele goed getimede acties. Dat was voor de twee ex-ministers van Financiën immers de reden om in 1974 de Groep van Zeven te creëren uit de informele Library Group, die in de marge van de jaarvergaderingen van het IMF en de Wereldbank in de bibliotheek van het Witte Huis bijeenkwam.

Het tijdperk van de informele, antibureaucratische bijeenkomsten is echter allang voorbij. Tot grote spijt van Fred Bergsten, directeur van het Instituut voor Internationale Economie in Washington DC. 'Er is alle reden voor gecoördineerde actie en een serieus gesprek op het hoogste niveau over mogelijke opties om een internationale recessie en een crisis in het financiële systeem te voorkomen. De regeringsleiders hebben besloten elkaar niet te veel te vragen en al helemaal niet te bekritiseren.'

Ook Robert Hormats, vice-president van investeringsbank Goldman Sachs, ziet dat de noodzaak tot coördinatie van de wereldeconomie is blijven bestaan. 'De geschiedenis van de Groep van Zeven leert dat de bijeenkomsten van grote waarde zijn geweest. Op het gebied van de handelsliberalisering en monetaire cöordinatie heeft de G-7 zijn nut bewezen.

'Ik wijs op het Plaza-akkoord, dat in 1985 door de ministers van Financiën werd gesloten, op het stimuleren van de economieën in de jaren tachtig en de reacties op de oliecrises. Maar het is steeds moeilijker geworden om resultaten te bereiken. Dat is betreurenswaardig, zeker nu het gevaar reëel is dat de economieën van de G-7-landen gelijktijdig afzwakken.'

Deze gematigd conservatieve bankier noemt ook de voortdurende druk vanuit Europa op de VS om het begrotingstekort terug te dringen een van de minder bekende successen van de Groep van Zeven. 'Die aanhoudende, zeurderige vorm van pressie, heeft uiteindelijk gewerkt.'

Minister Bob Rubin, die 26 jaar bij dezelfde onderneming als Hormats heeft gewerkt, erkende deze week volmondig dat de Groep van Zeven van Schmidt en Giscard d'Estaing nooit meer zal terugkeren. 'Coördinatie in de oude zin van het woord - een overeenkomst over een specifieke actie op een specifiek tijdstip - is dood', aldus Rubin.

'Coördinatie klonk vaak ook fraaier dan het was. Het lijkt het allemaal simpel, maar in de praktijk bleek toch altijd weer hoe complex het economisch leven in werkelijkheid was', aldus Rubin, die samen met onderminister van Financiën Larry Summers denkt dat rond de eeuwwisseling de Groep van Zeven in zijn huidige verschijnsvorm niet meer zal bestaan.

Daar zijn verschillende redenen voor. Het einde van de Koude Oorlog lijkt voor de westerse landen, die min of meer dezelfde kapitalistische systemen hanteren, de noodzaak om een economisch front te vormen, te hebben weggenomen. De strategische noodzaak voor het Westen om economische disputen geen bedreiging te laten zijn voor de onderlinge solidariteit, speelde een grote rol in de Groep van Zeven.

Het euvel waaronder de NAVO lijdt, speelt ook de Groep van Zeven parten. De wereld is versplinterd geraakt en de G-7-leden zijn niet alleen elkaars belangrijkste partners, maar op de wereldmarkt ook elkaars grootste concurenten.

De tweede oorzaak is dat de Groep van Zeven niet langer beschouwd kan worden als de club van rijkste landen ter wereld. China en Taiwan behoren daar eerder toe dan Italië en Frankrijk. Rusland kan op economische gronden al helemaal geen aanspraak maken op een plaats aan tafel.

Grote democratische landen als India en Brazilië, die economisch steeds sterker worden, ontbreken ook al. De Groep is daardoor een bijeenkomst geworden van zeven democratieën in het rijke Noorden. 'Wij hebben in toenemende mate het gevoel dat we vaak met de verkeerde mensen aan de verkeerde tafel over de verkeerde onderwerpen praten', aldus een anonieme Amerikaanse 'sherpa', een functionaris die de G7 voorbereidt, in The New York Times.

Het enthousiasme waarmee de VS zich mengen in de discussies in de Asia Pacific Economic Cooperation, heeft naast welbegrepen eigenbelang ook te maken met het idee dat daar in de toekomst voor de wereldeconomie vitale beslissingen worden genomen.

De derde oorzaak van het onvermogen de wereldeconomie te coördineren, is paradoxaal genoeg het gevolg van beleid van de Groep van Zeven zelf: de liberalisering van de handels- en geldmarkten. Het vrijmaken van de handelsstromen en het kapitaalverkeer hebben regeringsleiders betrekkelijk machteloos gemaakt.

De ineenstorting van de Mexicaanse economie en de daarop volgende financiële crisis is daarvan een voorbeeld. Mexico vormt voor de VS de directe aanleiding om van de hervorming van de internationale financiële instellingen opeens een urgente zaak te maken. De VS zijn enorm geschrokken van het Mexicaanse drama. Het is nu de vraag of de 38 miljard dollar, het recordbedrag dat daarvoor is uitgetrokken door de VS en het IMF, voldoende is.

Met veel verve spreken Amerikaanse regeringsfunctionarissen nu opeens over de noodzaak de vijftig jaar oude instellingen van Bretton Woods te vernieuwen, maar dat was vorig jaar al door de G-7 in Napels afgesproken. De nieuwe haast van de VS heeft echter vooral te maken met het buurland Mexico.

'De Groep van Zeven moet nu zoeken naar nieuwe vormen van coördinatie en een lange-termijnstrategie uitzetten om dit soort crises te verhinderen', aldus Rubin, wiens voorstellen vrijwel zeker worden aangenomen. In essentie komt het plan van Rubin erop neer dat het IMF een soort financiële politieman van de wereld zal worden. De macht van het IMF zal aanzienlijk worden vergroot. Het eerbiedwaardige instituut begint dan te lijken op de Securities and Exchange Commission (SEC) van de wereld.

HET BESTAANDE systeem van toezicht op het financiële beleid van ontwikkelingslanden zal worden verscherpt. Landen moeten verplicht worden totale opening van zaken te geven over hun leningen en hun reserves. De bedoeling is dat de markt dan vervolgens fiscale discipline afdwingt door landen die te veel uitgeven geen leningen meer te verstrekken.

'Vrij kapitaalverkeer is van essentieel belang voor krachtige, duurzame groei en ontwikkeling. Maar in Mexico hebben we gezien hoe slecht beleid en speculatieve markten in korte tijd de financiën van een land kunnen vernietigen en financiële instabiliteit in de wereld veroorzaken', aldus Rubin. Het IMF moet vèrgaande bevoegdheden krijgen om die gewenste openbaarheid van financiële informatie af te dwingen.

Het tweede instrument is een verdubbeling van het fonds om landen in problemen te helpen. Gedacht wordt aan een bedrag van 60 miljard dollar, dat vrijwel zeker niet door de VS zelf betaald zal worden. Het Amerikaanse voorstel om een deel van de goudvoorraad van het IMF te verkopen, is al door de Europese leden verworpen. Amerika speelt ook met de gedachte om Taiwan erelid van het IMF te maken, maar dat stuit op politieke complicaties in de relaties met China.

Over de noodzaak van Rubins plannen wordt in Halifax niet fundamenteel verschillend gedacht. De verdubbeling van het noodfonds roept echter de vraag op wie de miljarden zal betalen. Larry Summers, de 40-jarige onderminister van Financiën en een van Clintons sterren, constateerde gisteren dan ook in een gesprek met National Public Radio dat 'deze Chevrolet-rijders hier niet vlot van betalen zijn.'

Een andere uitkomst zou pas echt verrassend zijn geweest, maar blijde verrassingen behoren nu eenmaal niet tot de karakteristieken van de Groep van Zeven.

Meer over