Dansen om te denken

Als choreograaf is hij een activist, als politiek theatermaker een estheet. Lemi Ponifasio mixt engagement met abstractie, zijn thema's zijn strak en poëtisch vormgegeven.

DOOR MIRJAM VAN DER LINDEN

Op één bloedig moment na is de voorstelling helemaal in zwart-wit. We zien schuivende lichtvlakken en videoprojecties, onderbroken door vlijmscherpe neonflitsen en beelden van ruis. We horen snoeiharde elektronica. In deze overweldigende, zelfs agressieve omgeving wordt ieder mens gereduceerd tot object, tot vlek in een technisch virtuoze, maar behoorlijk afstandelijke compositie. De dans bestaat hoofdzakelijk uit manfiguren in lange donkergrijze jurken die razendsnel dribbelen alsof ze rollen op wieltjes, de armen wijd opzij gestrekt, de handen licht wapperend. De bos blonde krullen van de enige vrouw lost via een diapositief op in een vloeiend lijnenspel.

Wie bij de Stille Zuidzee denkt aan heupwiegende dames met bloemenslingers of Maori-krijgers die zich ('haka!') op borst en benen slaan, moet nu dus snel resetten. Choreograaf Lemi Ponifasio komt weliswaar van de Samoa-eilanden, waar hij nog steeds een traditionele 'chief' is, maar zijn kunst is zeer hightech en gestileerd en vindt (vooral) internationaal grote weerklank; Ponifasio brengt meer tijd door in transitlounges dan thuis. Thuis is sinds zijn studie filosofie en politicologie Nieuw-Zeeland, hoewel 'dit land met zijn barbecuecultuur en minachting voor kunst' hem niet steunt.

The Crimson House is zijn nieuwste productie, na Parijs vanavond te zien op het Holland Festival. De titel verwijst naar het Samoaanse concept 'fale'ula', het eerste huis dat de goden op aarde bouwden. Ponifasio: 'Zo konden zij de mens controleren. En bestraffen. Want onze goden zijn, net als jullie christelijke god met zijn hemel en hel, eerder bloeddorstig dan vergevingsgezind.' Van hieruit is de stap snel gezet naar de almachtige staat die zijn burgers dankzij groeiende communicatietechnologieën steeds intensiever kan bespieden.

Controle is een actueel thema in een tijd van terrorisme, WikiLeaks en Snowden, maar voor Ponifasio ook een persoonlijk issue. Want hoewel hij met zijn brede lach en rustige stem niet het prototype van een activist is, wordt zijn dansgezelschap Mau, opgericht in 1995 en genoemd naar de Samoaanse onafhankelijkheidsbeweging die in 1962 Nieuw-Zeeland de deur wees, in de gaten gehouden.

Zegt hij. Hij is tenslotte Samoaans, maakt kritische kunst en werkt onconventioneel: zijn hechte groep bestaat uit een ratjetoe van 'gewone' mensen, onder wie Maori-activisten als de beroemde Tame Iti. Tien jaar geleden schoot die bij een traditionele begroetingsceremonie de Nieuw-Zeelandse vlag 'dood'.

Ponifasio, grijnzend: 'Voor een choreograaf breng ik veel tijd door bij de immigratiedienst en op het politiebureau.' En dan, serieus: 'Altijd hebben wij gedoe met visa, werkvergunningen et cetera. Uit naam van terreurbestrijding zijn allerlei vormen van machtsmisbruik geoorloofd. Als ik zie dat oude mensen op het vliegveld hun broek moeten uittrekken, denk ik: hoe is het mogelijk? Dat hadden mijn vader en moeder kunnen zijn.'

Niks van dit alles is letterlijk terug te zien in de voorstelling. 'Mijn verontwaardiging moet je voelen, ik maak haar niet concreet', zegt Ponifasio. En dat lukt hem, heel goed zelfs. In The Crimson House zitten allerlei elementen die je kunt associëren met bewakingscamera's, afluisterapparatuur, de lange arm van de staat, macht, geweld.

Zie de gemanipuleerde projecties van computerchips en het langwerpige object dat een doodskist dan wel offeraltaar lijkt. Hoor het vervormde geluid van helikopters en het geschreeuw dat onverstaanbaar blijft. Als nietige stipjes bewegen de performers in een zee van elektronisch geweld, soms nerveus, angstig zelfs, getuige de fel naar buiten en binnen draaiende voeten en druk gesticulerende armen. Uit die combinatie van elementen ontstaat een wereld waaruit alle kleur en menselijkheid zijn verdwenen. Ze voelt kil, onbehaaglijk, onpersoonlijk, onveilig. Deze nare sfeer is Ponifasio's 'boodschap'. Hij vraagt je: wil jij in zo'n gecontroleerde en bespiede situatie leven?

Slechts een sprankje hoop is er, van een engel. Zo'n manfiguur, maar dan met vleugels. Ponifasio: 'Engelen die hun vleugels afdoen, worden mens. Mijn engel doet dat ook en bloedt, zoals ook een pasgeborene bebloed ter wereld komt.' Op dat moment hoor je het enige niet-elektronische geluid in de voorstelling, een 'beenderfluit', waarmee de Samoanen een nieuwe baby verwelkomen.

Het is fascinerend wat Ponifasio doet: hij mixt engagement en abstractie. Zijn thema's zijn maatschappelijk - eerder ging het over milieuvervuiling, de culturele armoede van massatoerisme - maar dan strak en poëtisch vormgegeven. Zijn beeldtaal heeft een kracht die zich kan meten met regisseur en theatervernieuwer Robert Wilson. Hij begint altijd met licht ('daar componeer ik mee') en ziet zijn performers niet als personages, maar als 'spanningen in de ruimte'.

De intellectueel gevormde Ponifasio koos niet voor wetenschap of literatuur, maar voor theater omdat theater hem de meeste vrijheid laat: 'Theater is ideaal om zo veel mogelijk ter plekke, op het moment te laten ontstaan. Ik wil ruimtes creëren, zonder de concreetheid van taal of gekende voorwerpen als een stoel en een bed. Theater is voor mij een plek om na te denken.'

Ponifasio's stilering is wonderschoon, maar maakt zijn voorstellingen niet gemakkelijk. Dat is ook niet de bedoeling. In elk interview hamert de choreograaf op ieders individuele verantwoordelijkheid. 'Mau' betekent in het Polynesisch: wat is mijn perspectief? 'Ik wil mensen aansporen een eigen idee te vormen ten opzichte van wat ze krijgen voorgeschoteld.'

Volgens Ponifasio ben je in het theater om uit te wisselen, niet om je onder te dompelen in andermans verbeelding of expressie. In zijn cultuur is het concept ruimte belangrijk. 'Samoanen denken in ruimte, in de zin van een relationeel bewustzijn. Daar ontmoet je anderen en andere ideeën. Elke cultuur, elke machthebber dicteert opvattingen. Hoe ga jij daarmee om? Dat is de vraag, ook in het theater.'

The Crimson House

25 en 26/6, Stadsschouwburg Amsterdam. hollandfestival.nl

Het paradijs van Ponifasio

Choreograaf Lemi Ponifasio, in 1964 geboren op Samoa, richtte bijna twintig jaar geleden zijn groep Mau op, in Nieuw-Zeeland. In 2003 nodigde regisseur Peter Sellars, die hem had gespot in Adelaide, hem uit voor de Biënnale van Venetië. Daar toonde Ponifasio Paradise. Dit stuk, waarmee het Holland Festival hem twee jaar later introduceerde in Nederland, gaat over de teloorgang van de eilanden in de Stille Zuidzee door toerisme en kernproeven. Sindsdien is het snel gegaan met Ponifasio's naam en faam als baanbrekend choreograaf. Hij vertaalt zijn culturele roots in zeer eigentijds, maar ook nog altijd sterk ritualistisch theater. Sellars in de LA Times: 'Zijn esthetiek is tegelijk shockerend nieuw en eeuwenoud.'

undefined

Meer over