Dans van de dageraad

Een voorstelling opgevoerd in de buitenlucht bij opkomende zon; zelden zal het voornaamste stuk van Avignon met zo weinig middelen zijn gespeeld.

ARIEJAN KORTEWEG

Om drie uur 's nachts gaan in Avignon en omstreken her en der wekkers af. Dat komt door Anne Teresa de Keersmaeker. En dat anderhalf uur later een slaperige menigte - tweeduizend man sterk - zich verzamelt voor het pauselijk paleis, komt ook door haar. Terwijl een fris windje de festivaldampen van de vorige dag wegblaast, wordt er gratis koffie geschonken.

Cesena

Haar stuk Cesena staat op de Cour d'Honneur, het Heilige der Heiligen van het festival. Zoals vorig jaar En Atendant werd opgevoerd bij ondergaande zon, zo is Cesena een stuk voor de dageraad. Geen kunstlicht, geen decor, geen kostuums van enige betekenis; het zijn de dansers en de nieuwe dag die het stuk moeten dragen. Zij, en de zes zangers van graindelavoix, het Antwerpse ensemble van Björn Schmelzer, gespecialiseerd in polyfonie.

Schmelzer zocht muziek van rond 1370, de periode van het schisma in de roomse kerk; paus Gregorius XI maakte zich op om de pauselijke zetel weer van Avignon naar Rome te brengen. Maar uiteindelijk zouden er een tijdlang twee pausen zijn: die van Rome en die van Avignon. De muziek die aan het pauselijk hof van Avignon ontstond, de ars subtilior, is geraffineerde meerstemmige zang. De zanglijnen zitten vol onverwachte wendingen, de stemmencombinaties klinken onverwacht modern.

Als de voorstelling begint is het de nanacht: op het immense podium ontwaar je niet veel meer dan schimmen. Een hamer slaat een ritme op de steen van het paleis, een stem zingt rauw een lied. Later wordt het drukker, al blijft de beweging versplinterd. Stemmen vinden elkaar over grote afstanden, dansers zoeken steun bij elkaar of drukken de ander neer. Een enkele keer is er ruimte voor een solo.

In Cesena dansen de zangers en zingen de dansers. Ze vormen een kluwen die gaandeweg kan worden ontward; het collectief telt hier zwaarder dan de enkeling. Pas als de eerste vogels fluiten, tekenen de individuen zich af in het vroege licht. Zelden zal de Cour d'Honneur met zo weinig middelen zijn bespeeld. Zelden ook waren er zo weinig toeschouwers die voortijdig vertrokken.

Life and Times

Een vergelijkbare soberheid vind je bij Life and Times, gemaakt door Kelly Copper en Pavol Liska voor het Amerikaanse Nature Theater of Oklahoma. Ook hier geen decor en amper kunstlicht; de sobere kostuums doen aan een Noord-Koreaanse volksopera denken. Maar wat een fascinerend theater blijkt mogelijk met zulke bescheiden middelen.

Het gegeven is simpel: Copper en Liska vroegen een Amerikaanse vrouw uit de middenklasse haar leven te vertellen. Een gewoon leven, verteld in 24 uur. Die tekst, inclusief alle 'uhms', 'well's' en herhalingen, wordt gespeeld -gezongen, want alles is op muziek gezet. Fijne Amerikaanse muziek, gespeeld op toetsen, dwarsfluit en banjo-achtig gitaartje.

De voorstelling wordt gebracht met een vitaliteit die je eraan herinnert waarom de Verenigde Staten een land zijn om verliefd op te worden. Drie jonge actrices zingen om beurten de tekst. Ze doen dat met een mengeling van music hall, cheerleaders, Destiny's Child en gospel. Hun energie is ruimschoots genoeg om de drieënhalf uur die deel 1 duurt - de hoofdpersoon is dan een jaar of 8 - te dragen. Nog twintig uur te gaan, maar dat is voor later.

Als ook drie mannen, die qua uiterlijk aan de vrijwillige brandweer doen denken, een deel van de tekst overnemen, krijgt het verhaal iets universeels. Hier wordt spreektaal in marmer gehouwen; een machtig experiment, dat ook in Nederland te zien zou moeten zijn.

Terra Nova

Zo simpel als Life and Times is, zo razend ingewikkeld lijkt Terra Nova van Crew, het Vlaamse gezelschap rond Eric Joris. Niet meer dan 55 bezoekers worden per keer toegelaten tot een ervaring die een beroep doet op alle zintuigen. De dramatisch verlopen poolreis die Robert Scott in 1911 ondernam, vormt de rode draad.

Maar die reis is niet meer dan een aanleiding. Al snel worden de bezoekers deelnemers. Vijf groepen worden gevormd; elke zal zijn eigen parcours volgen. Op enig moment krijg je een koptelefoon en een camera op het hoofd, een videoscherm voor de ogen, een laptop op de rug. Zo begint de reis door een virtuele wereld, waarbij elke beweging het beeld beïnvloedt, en een andere werkelijkheid zich openbaart waar bijna-dood-ervaringen tot de mogelijkheden behoren.

Als je later ziet hoe de anderen het ervan af brengen, is dat ontroerend. Hun aarzelende bewegen in die merkwaardige pakken - ze zijn als prototypes met klein gebrek. Zo heb je er zelf ook bijgestaan, besef je dan. Terra Nova gaat zodoende ook over overgave, over gêne en toewijding. Hightech gaat hier een poëtisch huwelijk aan met piepende bureaustoelen.

Le Suicidé

Een van de mooiste locaties van Festival Avignon is de Carrière de Boulbon. Een oude steengroeve ten zuiden van de stad vormt een natuurlijk theater, beschenen door de maan en omkranst door bomen. Hier wordt Le Suicidé gespeeld, een tekst uit 1928 van de Russische auteur Nicolaï Erdman die bij diens leven nooit werd opgevoerd.

Met reden: Erdman neemt de Sovjetrepubliek onder vuur door het verhaal te vertellen van een werkloze, die een einde aan zijn dagen wil maken. Die aangekondigde zelfmoord wordt op voorhand door velen geclaimd. De intelligentsia, de partij, een schone dame en de kerk willen hem zich toeëigenen als martelaar. Dat leidt tot kluchtige verwikkelingen, uitgespeeld door een grote groep acteurs, die ook nog eens dubbelrollen vertolken. De tekst is grotesk als een Gogol, wat door de royale gebaren van regisseur Patrick Pineau nog wordt versterkt.

Maar wat dit met de steengroeve te maken heeft, is een raadsel. Anders dan bij De Keersmaeker wordt nergens enig verband met de omgeving gelegd, wat werkelijk doodzonde is. Le Suicidé zou even goed in een provincieschouwburg kunnen staan.

Festival Avignon, t/m 26 juli.

Terra Nova van Eric Joris/ Crew komt in april 2012 naar het DEAF Festival in Rotterdam.

De voorstelling Cesena: Muziek uit de Codex Chantilly van Anne Teresa de Keersmaeker en graindelavoix komt op 26 augustus naar het Festival Oude Muziek in Utrecht, dat als thema 'Rome' heeft (26 augustus tot en met 4 september, zie www.oudemuziek.nl).

undefined

Meer over