Dans om de gouden bal

Struinend over de meubelboulevard stuitte ik met mijn lief eens op een levensgroot kunststoffen paard met een enorme lampenkap op zijn hoofd. Geamuseerd speculeerden wij over het soort interieur waarin dit een passend element zou zijn. Het antwoord vond ik in een fotoreportage van het interieur van Wesley Sneijders appartement in Istanbul. Vanonder zijn lampenkap kijkt het paard de fotograaf lijdzaam aan, de kont naar de Bosporus gekeerd.

Zal de verkoop van deze groteske paardenlamp door het dak gaan na de briljante pass van Sneijder op Arjen Robben in de wedstrijd tegen Spanje? Het zou zomaar kunnen. Voetballers zijn de moderne idolen. Elk jongetje op straat wil Sneijder zijn. Helaas houdt de voorbeeldfunctie van voetballers daar niet op.

In de Volkskrant van zaterdag 31 mei verklaarde hoogleraar gedragsbiologie Liesbeth Sterck de dwepende natuur van aap, rat en mens. Volgens haar is dwepen een uit de hand gelopen vorm van 'sociaal leren'. Omdat we niet weten wat het succes van de leider verklaart, nemen we maar het hele repertoire aan gedrag over. Niet alleen de fluwelen balbehandeling, maar ook de interieurinrichting. Wat de mens daarin onderscheidt van de aap en de rat is volgens Sterck dat wij kunnen aanbidden op afstand. De media zijn ons venster op de wereld.

Voetballers zijn altijd populair geweest. In het stadion hebben duizenden toeschouwers hun inzet, techniek en spelinzicht altijd bewonderd. Met dank aan de moderne media staan we nu met z'n miljoenen in de huiskamer van Wesley Sneijder. Shoppende voetbalvrouwen zijn via Twitter real time te volgen. We weten veel meer over onze helden en kunnen daardoor evenredig meer van ze overnemen.

De Vlaamse socioloog Mark Elchardus beschreef in 2002 in zijn boek De Dramademocratie de maatschappelijke gevolgen van de opkomst van massamedia, in het bijzonder de commerciële omroepen. Traditionele gremia voor culturele vorming als gezin, kerk en zuil hebben plaatsgemaakt voor een vrije cultuurmarkt waar het individu naar eigen smaak zijn keuzes mag bepalen. De paus, de minister en de vader hebben het sociale stuur uit handen gegeven aan omroepbaas, talkshowhost en BN'ers.

Volgens Elchardus is dit niet alleen maar een bevrijdende ervaring. Secularisering en individualisering hebben velen op een eenzame en moeizame zoektocht gestuurd naar 'hoe het hoort'. Elchardus bespreekt vooral de gevolgen hiervan voor het politieke debat, dat steeds minder over inhoud en feiten gaat en steeds meer over emoties en beelden. Zie hoe de parlementaire campagnekaravaan in 2012 ook langs de interieurs van Diederik Samsom en Sybrand Buma leidde.

De sociaal-economische gevolgen zijn niet minder ingrijpend. Culturele rolmodellen als voetballers en popsterren leven in grote luxe. Zowel deze luxe als de zichtbaarheid hiervan is de laatste decennia enorm toegenomen. Dat is smeer voor wat gedragswetenschappers de 'hedonistische tredmolen' noemen: we worden niet gelukkiger van verbeteringen van onze levenssituatie omdat we deze vergelijken met de eveneens stijgende welvaart van anderen. Vroeger de buurman, steeds vaker een bekende Nederlander.

De wens om het snel beter te krijgen, is onverzadigbaar en lokt financieel trapezewerk uit. De creditcardschuld, ict-bubbel en subprimehypotheken in de VS. De beleggingshypotheken en huizenbubbel in Nederland. Om onze dromen waar te maken, namen we letterlijk een hypotheek op de toekomst.

Daarvoor krijgen we nu de rekening gepresenteerd. Verwachtingen moeten naar beneden worden bijgesteld. Een besef dat stuit op de logica van de commerciële cultuurmarkt waar om de gunst van kiezer, kijker en klant wordt gevochten. Daar overheerst de drang om de consumptie weer 'ouderwets' aan te jagen. Daar roept de premier niet op om een extra studie te doen of uw huis te isoleren, maar om een nieuwe auto te kopen. Om te consumeren in plaats van te investeren. In het licht van de hoge schuldniveaus is dat voor velen een onverstandige prioriteit.

Het wereldkampioenschap voetbal is een heerlijke dans om de gouden bal. Laat de kinderen vooral de passes van Sneijder, het kappen van Robben en de kopbal van Van Persie nadoen. Zoals zij op hun beurt Gullit, Rijkaard en Van Basten imiteerden. Maar laten we het, anders dan de apen, daarbij laten. Opdat we niet als een rat eindeloos onze zinloze rondjes hoeven te rennen in de tredmolen.

undefined

Rens van Tilburg

is econoom.

Meer over