analyse

Daar ging hun app: hoe de Russische oppositie Big Tech aan Poetins zijde vond

Een muurschildering van de opgesloten oppositieleider Aleksej Navalny wordt overschilderd in Sint-Petersburg. 'De held van de nieuwe tijd', staat er.  Beeld AFP
Een muurschildering van de opgesloten oppositieleider Aleksej Navalny wordt overschilderd in Sint-Petersburg. 'De held van de nieuwe tijd', staat er.Beeld AFP

Met een stemadvies-app dacht de Russische oppositie president Poetin te dwarsbomen bij de verkiezingen. Apple en Google verwijderden de app. Hoever reikt de verantwoordelijkheid van westerse techbedrijven die altijd de vrijheid prijzen?

Ivan Zjdanov is in zijn baan wel gewend aan tegenwerking, na de aanslag met zenuwgif op zijn baas, de opsluiting van zijn vader boven de poolcirkel en de strafzaken die tegen hem zijn aangespannen in Rusland. Maar de tegenwerking die hij vorige maand op een geheime locatie in Europa meemaakte, kwam voor hem als een grote verrassing. En uit onverwachte hoek.

Maandenlang had Zjdanov met andere gevluchte vertrouwelingen van de opgesloten oppositieleider Aleksej Navalny een digitaal plan gesmeed om de partij van president Poetin te decimeren bij de parlementsverkiezingen. Via een app zouden ze Russen lokaal stemadvies geven om Poetin-kandidaten te verslaan in alle 225 kiesdistricten. Democratische kandidaten waren weliswaar uitgesloten van deelname, maar Zjdanov en zijn collega’s zouden de impopulariteit van Poetins partij blootleggen door communisten en nationalisten aan de meerderheid te helpen. Russen hoefden op verkiezingsdag alleen maar de app te openen en hun adres in te vullen voor het juiste stemadvies.

Maar op de ochtend van 17 september, het begin van de driedaagse parlementsverkiezingen, gebeurde er iets vreemds. De app ‘Navalny’ was verdwenen uit de Russische appwinkels van Apple en Google.

Geblokkeerd

Zjdanov en zijn collega’s gingen uit van een technisch probleem en bedachten snel een oplossing. Ze zetten alle geselecteerde kandidaten op een lijst en maakten die openbaar via Google Docs en YouTube (onderdeel van Google). Op beide platforms werd de lijst vrijwel meteen geblokkeerd. Een andere poging om hun stemadvies te verspreiden, via een kanaal op berichten-app Telegram, mislukte: het kanaal ging in Rusland op zwart.

Ruslands democratische oppositie was onschadelijk gemaakt door techbedrijven uit het vrije Westen.

‘Jongens, het kan niet zo zijn dat jullie in sommige landen wel vrijheid van meningsuiting toestaan en in andere niet’, tierde Zjdanov vier dagen na de verkiezingen tijdens een livestream op YouTube. ‘Zeg dan eerlijk: we zijn alleen geïnteresseerd in poen. Dit is van cruciaal belang. Vrijheid van meningsuiting is ons instrument, ons wapen.’

De verwijderde stemadvies-app van de oppositie.  Beeld AP
De verwijderde stemadvies-app van de oppositie.Beeld AP

Vorige week maakte Google de app weer beschikbaar en gaf het de YouTube-video met de kandidatenlijst vrij. Zonder uitleg.

Dat luchtte Zjdanov niet op. ‘Onze instrumenten moeten op tijd kunnen werken en ons stemadvies heeft natuurlijk alleen zin op verkiezingsdagen. Daarom blijven we zoeken naar een antwoord van de techbedrijven op de vraag wat er is gebeurd.’

Apple en Google hebben in het openbaar geen verklaring afgelegd voor de blokkades. Wel lieten ze Zjdanov weten dat de app in strijd is met Russische wetgeving. Telegram-oprichter Pavel Doerov schreef op zijn blog dat hij ‘gedwongen’ was om de stap van Apple en Google te volgen, omdat Telegram anders verwijderd zou worden uit de appwinkels in Rusland. ‘Tegelijkertijd een gevecht aangaan met deze twee techbedrijven en met een regering leidt tot de onmiddellijke stillegging van Telegram voor miljoenen gebruikers.’

Deceptie

Voor vrijheidsgezinde Russen is de knieval van de techbedrijven een deceptie. Ze dachten dat de buitenlandse platforms principieel verschilden van binnenlandse platforms. Maar net als Russische televisiekanalen, kranten en sociale media, blijken de westerse techbedrijven ook bereid om censuur toe te passen.

Vanuit zijn strafkolonie liet Aleksej Navalny weten zich bedrogen te voelen. ‘Als iets me verbaasde bij de afgelopen verkiezingen, dan was het niet Poetin die de uitslagen vervalste, maar hoe gehoorzaam de almachtige bigtechbedrijven zijn veranderd in zijn assistenten’, schrijft Navalny. ‘Ze vertellen ons met gigantische schermen op de achtergrond over making the world a better place, maar van binnen zijn het leugenaars en hypocrieten.’

Bij eerdere druk uit het Kremlin maakten de techbedrijven een strijdvaardiger indruk. Apple en Google negeerden politiek gemotiveerde verwijderingsverzoeken. Telegram weigerde de Russische veiligheidsdienst FSB toe te laten tot het berichtenverkeer en overleefde een blokkeringspoging door de Russische internetcensor.

Pesterijen

Die tijd lijkt nu voorbij, stellen kenners van het Russische internet. ‘Na de herfst van 2021 zal het internet nooit meer hetzelfde zijn’, zei Sarkis Darbinjan van Roskomsvoboda, een Russische organisatie die voor internetvrijheid opkomt, onlangs tegen nieuwssite Meduza. Natalia Krapiva van Access Now, een organisatie die internetcensuur monitort, schrijft: ‘Pesterijen hebben de machtigste techbedrijven laten buigen voor de wil van de Russische regering.’

Volgens hen boezemt het Kremlin meer angst in bij buitenlandse techbedrijven door zwaardere consequenties te verbinden aan het negeren van verwijderingsverzoeken. Medewerkers van Apple en Google zeiden tegen Amerikaanse media dat de Russische autoriteiten dreigden met strafzaken tegen individuele werknemers in Rusland als ze de Navalny-app niet zouden verwijderen.

Twitter, relatief klein in Rusland, geldt daarbij als schrikbeeld: sinds begin dit jaar moeten Russen lang wachten om foto’s en video’s te laden op Twitter, omdat het bedrijf volgens de Russische censor onvoldoende ‘extremistische berichten’ verwijdert. Een dergelijke sanctie voor Apple of Google zou de bedrijven veel geld kosten.

Meer over