Curator National Gallery of Art hoopt raadsels rond Delftse schilder op te lossen Vermeer in Washington is 'nieuw begin'

Als Arthur Wheelock, curator van de National Gallery of Art in Washington glimmend van opwinding voorspelt dat de expositie 'Johannes Vermeer' een 'absoluut unieke ervaring' zal zijn, overdrijft hij niet....

OSCAR GARSCHAGEN

Van onze correspondent

Oscar Garschagen

WASHINGTON

Dat is nog nooit eerder gebeurd en het zal, denkt de jong ogende vijftiger, opnieuw heel lang duren voordat deze prestatie geëvenaard wordt. 'Dit was werkelijk het meest gecompliceerde werk dat Frits en ik ooit hebben verricht. We hebben acht jaar lang gereisd, onderhandeld, gepraat en nog eens gepraat', vertelt kunsthistoricus Wheelock kort voor de opening, donderdag, door koningin Beatrix.

Met het geduld en het onderhandelingstalent van een diplomaat heeft hij sinds 1988 gewerkt aan de samenstelling van 'Johannes Vermeer', die vanaf 12 november tot 11 februari 1996 in Washington te zien is en daarna verhuist naar het Mauritshuis in Den Haag. De reden voor de moeizame totstandkoming van de expositie, die door het blad Smithsonian wordt aangekondigd als 'een groot evenement op een kleinschalige manier', is simpel.

Johannes Vermeer (1632-1675) heeft in zijn korte leven 35 schilderijen gemaakt, waarvan er zes of zeven verloren zijn gegaan. De collectie is verspreid over vijftien musea, waaronder het Louvre en die van het Britse koninklijk huis. 'Geen enkele curator staat graag en snel zijn Vermeer af. De doeken zijn kwestbaar en vormen in de meeste gevallen het pièce de résistance van een collectie. Curatoren zijn, volkomen begrijpelijk, bevreesd dat als zij hun Vermeer uitlenen het publiek wegblijft'.

Dat gold voor het kleine Herzog Anton Ulrich Museum in Brunswick, eigenaar van Het Meisje met het wijnglas. Wheelock: 'Voor zo'n museumpje is het een hele grote beslissing om de enige Vermeer die zij hebben voor acht of negen maanden uit te lenen. Pas toen zij begrepen wat ons voor ogen stond, besloten zij mee te werken'.

Het langst duurden de onderhandelingen met het Stedelijk Kunstinstituut in Frankfurt over het uitlenen van De Geograaf. 'Het is een van Vermeers mooiste, meest dynamische, maar ook minst bekende werken. Het Kunstinstituut leent in principe niet uit. Een extra complicatie was dat er, juist toen een beslissing moest worden genomen, geen directeur was.'. Pas na drie jaar van besprekingen ging 'Frankfurt' om. Ongetwijfeld heeft daarbij een rol gespeeld dat Wheelock bereid was De Geograaf op de omslag van de catalogus te plaatsen.

Een tweede factor was het prestige van de National Gallery of Arts, aan de Amerikaanse oostkust. Het museum, onderdeel van The Smithsonian Institution kan grote sponsors aantrekken. Daardoor was het mogelijk acht Vermeers te restaureren.

Een derde, doorslaggevende factor bij het verkrijgen van medewerking van andere musea was 'de kern' van de expositie. 'Van meet af aan stond vast dat zonder Gezicht op Delft deze tentoonstelling niet zou plaatsvinden. Er bestond lang twijfel over de vraag of dit meesterwerk gerestaureerd en verplaatst kon worden. Het Mauritshuis heeft daar samen met een groep internationale kunsthistorici lang over nagedacht. Gelukkig kwamen zij tot de conclusie dat het Gezicht op Delft, dat nog nooit buiten Europa te zien is geweest, zonder gevaar verplaatst kon worden'.

Samen met vier doeken van de National Gallery (waaronder Het Meisje met de Rode Hoed), Het Melkmeisje en het 'Straatje van Vermeer' (allebei van het Amsterdamse Rijksmuseum) vormde Gezicht op Delft van het Mauritshuis de basis van het project. 'Er ontstond onder de curatoren van de andere musea een sfeer van wij-willen-geen-spelbreker zijn. Iedereen zag dat met deze expositie een nieuw begin wordt gemaakt met het ontdekken, interpeteren en bekijken van Vermeer, die volgens mij de belangrijkste Nederlandse schilder van de 17-de eeuw is.'

Wheelock heeft net de laatste drie doeken opgehangen. De expositie, waarvoor al weken lang mensen in de rij staan om de gratis toegangskaarten te bestellen, is verspreid over zeven zalen in het West Building van het museum. Een zaal is gereserveerd voor een uitleg over de plaats Delft en de tijd van Vermeer. Een andere zaal is gewijd aan het technologisch onderzoek naar Vermeers werkwijze en de ontwikkeling van zijn technieken, waaronder de camera obscura.

'Er is zo weinig over Vermeer bekend dat het meeste dat wij van hem weten is ontdekt door middel van röntgenfoto's en microscopisch onderzoek. Hij heeft geen dagboek achtergelaten, er werd in die tijd nauwelijks over hem gepubliceerd, we weten praktisch niets over zijn motieven en filosofieën. Vandaar de nadruk op de technologie, waarmee we onder andere hebben ontdekt dat zich onder het Meisje met de Rode hoed het omgekeerde hoofd van een man met gekruld haar bevindt. Dat onafgemaakte hoofd lijkt sterk op een werk van Carel Fabritius, een tijdgenoot van Vermeer.'

Dat 'Johannes Vermeer' een van de belangrijkste culturele evenementen van het jaar is, staat nu al vast. Als het waar is dat de expositie om met Wheelock te spreken 'een nieuw begin' is wat hoopt hij dan dan na 22 jaar studie nog te ontdekken. 'Vermeer is een universele kunstenaar, die zijn tijd en zijn land overstijgt. Hij verschilt zo wezenlijk van zijn tijdgenoten. Zijn gebruik van de camera obscura, de manier waarop hij met licht en perspectief opging zijn nog steeds modern. Ik weet echter zeker dat 21 Vermeers, bij elkaar, nieuwe vragen zullen uitlokken. De samenhang is nieuw, het licht is anders, de kleur van het behang is anders, kortom er kan van alles gebeuren.

'Vermeer is volgens mij een echte classicist. In zijn visie zuiverde hij de werkelijkheid. Maar over zijn onderliggende filosofieën, de rol van het katholicisme in zijn werk, weten we nog weinig'.

Wheelock veert op en zegt bewogen: 'Ik voel, echt ik voel dat er nog iets is wat we niet weten en wat we nu misschien kunnen ontdekken. Er is echt nog iets. Mijn hoofd zit nu te vol met organisatorische dingen om te kunnen concentreren.' Maar na de officiële opening onderneemt de Vermeer-expert een nieuwe poging om dwalend door de zalen de vele raadsels rond de Delftse schilder alsnog op te lossen.

Johannes Vermeer, National Gallery of Art, Washington. Toegang gratis, kaarten dienen besteld te worden.

Meer over