Analyse

Criminaliteit en geweld onder jongeren nemen niet toe maar juist af, alleen excessief geweld wordt erger

De ‘veiligheidsparadox’ wordt het genoemd: het geweld onder jongeren neemt af, maar het lijkt erger te worden, omdat mensen er hysterischer op reageren. De cijfers liegen niet. Wel neemt excessief geweld onder jongeren toe, aangespoord door georganiseerde misdaad, internet en drillrap.

Een stille tocht voor een omgebrachte 15-jarige jongen in de Rotterdamse wijk Beverwaard. De jongen werd doodgestoken bij een speelplaats.  Beeld ANP
Een stille tocht voor een omgebrachte 15-jarige jongen in de Rotterdamse wijk Beverwaard. De jongen werd doodgestoken bij een speelplaats.Beeld ANP

Sla een krant open en zie de koppen over ontspoorde jongeren. ‘Elke avond een vechtpartij’, schreef De Telegraaf maandag over een reeks mishandelingen in Zeeland, waarbij vaak uit het niets iemand in elkaar werd geslagen. Na sluitingstijd ‘begint het gedonder’, kopte NRC dit weekeinde over uitgaan in het Gooi. Nederland zou volgens GeenStijl hard op weg zijn Europees kampioen ‘kopschoppen’ te worden, na weer een bericht over jonge Nederlandse vakantiegangers die een landgenoot mishandelen, nu in Italië.

Sinds de fatale vechtpartij op Mallorca lijkt er in de media een toenemende aandacht te bestaan voor zich ernstig misdragende jongeren. En al langer spelen er grote zorgen over de trend dat een groeiend aantal jongeren een mes bij zich draagt. Is er werkelijke sprake van stijgend geweld onder de jeugd?

Over de afgelopen 15 jaar is de trend duidelijk: jeugdcriminaliteit en geweldsdelicten nemen gestaag af. In 2019 werd 2 procent van de Nederlanders slachtoffer van geweld, volgens het Sociaal Cultureel Planbureau, vergeleken met 2,6 procent in 2012. Jongeren worden 3,5 keer zo vaak slachtoffer van geweld als 65-plussers. Vooral omdat ze meer in steden wonen en vaker in uitgaansgebieden komen.

Ook het aantal jeugdige verdachten dat in aanraking komt met justitie daalt. Op iedere duizend minderjarigen kregen er in 2006 19 een veroordeling, in 2019 slechts 5. In diezelfde jaren daalden de veroordelingen van jongvolwassenen van 51 naar 16 per duizend. De afgelopen tien jaar is de jeugdcriminaliteit met ruim de helft afgenomen, volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek. In 2020 is dat nog sneller gedaald, mogelijk door de coronamaatregelen.

Veiligheidsparadox

Toch denkt een meerderheid van de Nederlanders dat criminaliteit toeneemt. De discrepantie tussen de werkelijke veiligheid en de beleving ervan beschrijft criminoloog Marc Schuilenburg als de ‘veiligheidsparadox’: we hebben steeds minder tolerantie voor geweld. ‘Hoe veiliger het wordt in Nederland, des te hysterischer we ons gaan gedragen over het laatste restje aan onveiligheid.’

In het boek De veiligheidsutopie (2002) schrijft Hans Boutellier, bijzonder hoogleraar polarisatie en veerkracht, dat vrijheid en veiligheid in botsing komen. In onze cultuur worden maximale zelfontplooiing en het uitleven van driften gestimuleerd en gevierd. Mensen zoeken in een gecontroleerde setting gevaren en excessen op – van bungeejumpen tot zuipvakanties. Dat kan leiden tot grensoverschrijdend en crimineel gedrag. Ondertussen verwachten burgers dat de overheid de negatieve gevolgen van die vrijheid weet in te dammen.

Ondanks de duidelijk dalende trend over het geheel is er wel reden tot zorg bij een specifieke groep. Al twee jaar op rij stijgt het excessief geweld onder jongeren, volgens cijfers van het Openbaar Ministerie. Vooral bij verdachten van (een poging tot) doodslag is de toename bij minderjarigen en jongvolwassenen zichtbaar. Het aantal minderjarige verdachten steeg met bijna 50 procent tot 199, het aantal jongvolwassenen met 38 procent tot 226.

Het aantal minderjarigen dat verdacht wordt van een ernstig geweldsdelict is in een jaar toegenomen met 17 procent, van 1.633 verdachten in 2019 naar 1.904 in 2020. Dit gaat om zware mishandeling, diefstal met geweld, afpersing of ernstige bedreiging, al dan niet in groepsverband. Ook het aantal jongvolwassenen tot 21 jaar dat verdacht wordt van een ernstig geweldsdelict nam toe, met 4 procent, van 1.894 naar 1.979 verdachten.

Er lijkt dus een kleine groep jongeren te zijn die ontspoort, terwijl de meesten steeds minder crimineel gedrag vertonen. Vermoedelijk gaat het bij de plegers van excessief geweld niet per se om de groepen die zich op vakantie of tijdens het uitgaan misdragen en anderen mishandelen. Het OM en criminologen denken dat de stijging van excessief geweld vooral te maken heeft met jongeren die in aanraking komen met ondermijnende criminaliteit, zoals drugshandel.

Georganiseerde misdaad

‘Die jongeren raken ‘verhard’ en vormen de jonge aanwas, zoals we dat noemen’, zegt Jan Dirk de Jong, lector aanpak jeugdcriminaliteit van Hogeschool Leiden. ‘Dat gaat om georganiseerde misdaad. En soms zit de verharding in fenomenen als drillrap, een muziekgenre dat messengeweld verheerlijkt. Vaak ligt de oorzaak van het geweld niet in die muziek, maar in de gevaarlijke combinatie van rivaliserende groepen in de straatcultuur en de snelkookpan van sociale media die dit soort excessen aanjaagt. Veel mensen kijken toe, dat vergroot de druk: je moet je reputatie waarmaken.’

Dat jongeren meer messen zijn gaan dragen wordt ook als een bepalende factor gezien in het stijgende excessieve geweld. Het aantal minderjarige verdachten van messengeweld is in drie jaar meer dan verdubbeld, van 160 jongeren in 2017 naar 380 in 2019. Het aantal messen dat in beslag werd genomen bij minderjarigen bleef tussen 2010 en 2017 min of meer constant, met zo’n 400 tot 500 per jaar. Sindsdien is dat aantal bijna verdrievoudigd. In 2019 werden 1286 messen in beslag genomen.

‘Een van de verklaringen die jongeren geven is: ik draag het mes voor mijn eigen veiligheid, omdat anderen ook een mes bij zich hebben’, zegt De Jong. ‘Dat heeft natuurlijk het paradoxale effect dat de kans groter wordt dat er bij een conflict een mes gebruikt wordt.’

De opstootjes en zware vechtpartijen in het uitgaansleven en op vakantie zijn waarschijnlijk niet gelieerd aan het stijgende excessieve geweld, zegt De Jong. ‘Als ik de berichten goed begrijp, zijn er daarbij vooral mannelijkheid, groepsdynamiek en alcohol in het spel.’

De Jong heeft er geen onderzoek naar gedaan, maar hij vermoedt dat dit soort incidenten nu heftiger dan vroeger lijken doordat ze via filmpjes en berichten online indringender binnenkomen. ‘En we vormen ons er ook meteen een mening over op sociale media. Dat geeft een veel intensere dynamiek aan de beleving. Vervolgens zoeken we naar verklaringen. Prik een natte vinger in de lucht: ja, coronafrustratie!’

Meer over