Creatief met collecties

Door de bezuinigingen kan de verleiding bij musea groot worden om hun collectie te gelde te maken. Maar waar ligt de grens?

Zo'n Nachtwacht, wat zou die eigenlijk opbrengen op een veiling? Of een Dali, wat zou die nou doen onder verzamelaars? Ongetwijfeld zullen museumdirecteuren, maar ook wethouders van Financiën, de afgelopen tijd weleens met een andere dan alleen een esthetische blik naar de verzameling van hun museum hebben gekeken. Want in tijden van bezuinigingen kan de verleiding groot worden om een of meerdere werken te gelde te maken.

De vraag wat je wel en niet met een collectie mag doen, is actueel. Het Rotterdamse Wereldmuseum wil delen van zijn verzameling verkopen. En het in grote problemen verkerende MuseumgoudA veilde onlangs voor 1,3 miljoen euro The Schoolboys van Marlene Dumas, een topstuk uit de collectie, ooit aangekocht voor 18 duizend gulden.

Collega-directeuren kijken met argusogen naar het handelen van Stanley Bremer, directeur van het Wereldmuseum, en Gerard de Kleijn van MuseumgoudA. Zijn zij trendsetters, de museale vernieuwers van de 21ste eeuw, of kille kapitalistische rouwdouwers, voor wie de collectie niet meer is dan een financieel instrument?

Welke ethische regels gelden er? Mag je onderdelen van je collectie verkopen? Of vormt de verzameling van een individueel museum deel van de grote 'collectie-Nederland' - ons gezamenlijk erfgoed - en mag je haar daarom niet in de handel brengen? En wat als je museum in geldnood verkeert, is het dan wel toegestaan een topstuk te veilen?

De volkenkundige musea in Nederland sloegen begin deze week per brief alarm bij de gemeente Rotterdam, de eigenaar van de collectie van het Wereldmuseum. Directeur Stanley Bremer wil voor tientallen miljoenen euro verkopen, om er een exploitatiefonds mee te vormen.

'Dit is echt een nieuwe manier van omgaan met collecties', zegt oud-directeur Rik Vos van het voormalige Instituut Collectie Nederland. 'Musea zien de bezuinigingen aankomen, en realiseren zich dat ze nogal wat budget aan de muren hebben hangen.'

Vos, lid van de Ethische Codecommissie van de Nederlandse Museumvereniging (NMV), vindt dat de vereniging zich moet afvragen of de huidige regels nog wel van deze tijd zijn. Ze verbieden handel om er geld mee te verdienen. 'Begrijp me goed, ik pleit niet voor verandering ervan, maar we kunnen onze ogen niet sluiten voor de nieuwe economische en maatschappelijke realiteit.'

Volgens oud-directeur Wim van Krimpen van het Haags Gemeentemuseum is 'de grote overlevingsslag' onder musea begonnen nu overheden zich terugtrekken. 'Stanley Bremer ziet de bui hangen en wil de markt voor zijn. En de verkoop van de Dumas heeft het MuseumgoudA gered. Daar mag het trots op zijn.'

Maar directeur Siebe Weide van de Nederlandse Museumvereniging is bang dat zo 'politieke krachten' worden losgemaakt die straks niet meer te beheersen zullen zijn. 'Als je delen van de collectie gaat verkopen, dan is alles potentieel verzilverbaar. Dan zijn we nog maar een paar stappen verwijderd van verkoop door de overheid.'

Geen taboe meer

Ontzamelen - het weggeven, ruilen of verkopen van niet-relevante delen van de collectie - is in principe geen taboe meer onder Nederlandse musea. Sinds vijftien jaar geleden de discussie op gang kwam over al te volle depots (90 procent van het museumbezit is niet te zien) wordt er onderling gegeven en geruild. Kunst die dan nog ongewenst is, wordt geveild, zoals onlangs nog door het Centraal Museum in Utrecht.

Maar het verkopen van kunst voor een direct financieel doel is altijd omstreden geweest. De gemeente Hilversum haalde in 1987 bakzeil met zijn plan om Mondriaans Compositie Met Twee Lijnen op de markt te verkopen om met het geld de restauratie van het stadhuis te betalen. Twee jaar later ontstond ophef toen Rudi Fuchs een paar Picasso's en Monets wilde verkopen om zijn aankoopfonds te spekken.

In 1991 kwam de Ethische Code van de NMV tot stand, later gevolgd door de Leidraad Afstoting Museale Objecten (LAMO) van het Instituut Collectie Nederland. Strikte voorwaarde bij ontzamelen: de opbrengst moet ten goede komen aan de collectie, en is er dus niet voor het afstoten van schulden of het wegwerken van exploitatietekorten. In 1999 maakte directeur Chris Dercon van Museum Boijmans Van Beuningen zijn eigen conservatoren woedend met zijn plan om Grey, Orange on Maroon 60/8 te verkopen, ook met het doel om de rest van de collectie uit te breiden.

Volgens een van de samenstellers van de Leidraad, directeur Erfgoed van de UvA Steph Scholten, schendt het Wereldmuseum op meerdere fronten de museale ethiek. 'Bremer voorziet een economisch probleem, en geeft daar een economisch antwoord op. Maar verzamelen is bewust handelen, je neemt de zorgplicht op je. De ultieme ontkenning daarvan is er handelswaar van maken. Hij gaat de collectie verkopen, dus per definitie buiten het bereik van zijn collega's en dus van het Nederlandse publiek brengen.'

Wel integer

De directeur van MuseumgoudA, Gerard de Kleijn, vindt dat zijn collega Bremer wel integer handelt. 'Hij kijkt naar de collectie, maakt keuzes en stoot ook af. Verliezen we nu echt alle Afrikaanse kunst in Nederland? Niet elk museum moet overal goed in willen zijn. Er moet juist minder overlap komen.'

Zelf is De Kleijn sinds enkele maanden bijna een miljoen euro rijker. Zoveel leverde, na aftrek van kosten, The Schoolboys van Marlene Dumas op. 'We hadden een heel groot financieel probleem, maar mede dankzij de veiling zijn we uit de rode cijfers.' Toch heeft hij geen precedent geschapen, vindt hij. 'Het initiatief om te verkopen moet bij het museum blijven liggen, niet bij de wethouder van Financiën.'

De Kleijn gaat door met verkopen. De verzameling speelgoed komt op de markt, tenzij een ander museum haar om niet overneemt. Daarna is een deel van de collectie moderne kunst aan de beurt. Die zal eerst aan andere musea worden aangeboden 'tegen marktconforme prijzen'. Daar verzet de Leidraad zich niet tegen, zo besliste onlangs de ethische commissie van de Museumvereniging. Die overigens uiterst kritisch was over De Kleijns handelen. Vooral het feit dat hij de Dumas niet had aangeboden aan andere musea viel verkeerd.

Maar volgens Wim van Krimpen moeten andere musea niet naïef zijn. 'Natuurlijk ga je een Dumas niet gratis aan een ander museum geven. Waarom zou je?' Van Krimpen veroorzaakte zelf een stormpje van kritiek door een schilderij van de Rus Masjkov te laten veilen. Dat had hij van tevoren wel aangeboden aan andere musea. Het leverde hem 3,3 miljoen euro op. Toen bij de tentoonstelling In plaats van Masjkov bleek hoeveel ander moois hij daarmee had aangekocht, sloeg de kritiek om in lof.

Ook Van Krimpen meent dat Bremer zorgvuldig handelt: 'Hij doet dit in volle openbaarheid.' Hij ziet het verzet van de volkenkundige musea in een ander licht: 'Die willen die collecties zelf hebben. Ook dat vind ik naïef.'

Volgens NMV-directeur Siebe Weide moeten musea juist niet solistisch optreden bij het verzamelen. 'Je vormt samen met anderen een collectief dat verzamelt en beheert voor het publieke domein. Dat is een dure plicht. Maar dat idee staat nu ter discussie. We hebben het gesprek te voeren: welke ethiek hangen we nog aan?'

Oud-ICN-directeur Rik Vos maakt zich weinig illusies. Vos: 'Je kunt hopen op de ethische gevoelens van je collega's, maar je houdt ze uiteindelijk niet tegen.'

(Mislukte) verkopen

1: De gemeente Hilversum wil in 1987 Compositie met 2 lijnen (1931) van Piet Mondriaan verkopen. Het wordt een rel. Uiteindelijk nemen de stad Amsterdam en drie grote sponsors het schilderij voor 2,5 miljoen gulden over voor het Stedelijk Museum in Amsterdam.

2: Boijmans-directeur Chris Dercon wil in 1999 het schilderij Grey, Orange on Maroon 60/8 van Mark Rothko verkopen om de nieuwbouw te financieren of om nieuw werk te verwerven. De verkoop ketst af na hevig verzet binnen het museum en de kunstwereld.

3: Het MuseumgoudA verkoopt in juni 2011 voor 1,2 miljoen euro het schilderij The Schoolboys van Marlene Dumas op de Londense veiling van Christie's. De Ethische Codecommissie voor Musea oordeelt dat er zonder geldige redenen van de richtlijn is afgeweken.

undefined

Meer over