Corrupte psychiatrie houdt nu Russen úit de cel

Artsen van het gerechtelijk psychiatrisch instituut Serbski in Moskou verklaren tegen betaling verdachten tijdelijk ontoerekeningsvatbaar. Criminelen kunnen daardoor gevangenisstraf ontlopen....

De artsen zijn twee weken geleden opgepakt vlak nadat zij gemerkte biljetten ter waarde van vijfduizend dollar in ontvangst hadden genomen. De vrouw die het smeergeld overhandigde, Tamara Ivanova, droeg afluisterapparatuur. Haar zoon wordt verdacht van illegaal wapenbezit en was ter observatie opgenomen in het Serbski-instituut. 'Maak u geen zorgen, wij hebben zelfs moordenaars vrijgekregen. De zaak van uw zoon is simpel', zei een van de artsen vlak voor zij werd gearresteerd.

De psychiaters worden verdacht van het aannemen van smeergeld en aanzetten tot corruptie. Dat heeft de politie deze week meegedeeld. Er is een onderzoek ingesteld naar de mogelijke betrokkenheid van andere artsen. Het Serbski is een staatsinstituut dat zich vooral toelegt op het opstellen van psychiatrische rapporten ter advisering van de rechtbank. Jaarlijks worden er 2500 verdachten onderzicht.

In sovjet-tijden was het Serbski berucht. Van begin jaren zestig tot halverwege de jaren tachtig werden er artsen door de KGB ingeschakeld om dissidenten in psychiatrische ziekenhuizen te laten opsluiten.

'De arrestatie van twee van onze artsen is voor ons bijzonder onaangenaam', zegt Jelena Sjoekina, medisch directeur van het instituut, 'maar artsen verschillen nu eenmaal niet van ministers van Justitie of Doemaleden. Je hebt overal corruptie in dit land. En wat kun je verwachten, het gemiddelde loon van onze artsen ligt tussen de 1000 en 1200 roebel per maand (80 tot 100 gulden - red.). Terwijl ze verantwoordelijk en vaak ook gevaarlijk werk doen. Het is iedere dag weer moeilijk om niet voor de verleiding te bezwijken.'

Een beoordeling van ontoerekeningsvatbaarheid betekent overigens niet dat een verdachte geheel vrijuit gaat, zegt Ljoebov Vinogradov, directeur van de Russische Onafhankelijke Psychiatrische Associatie. Ivanov, die wordt verdacht van wapenbezit, zou vermoedelijk onder supervisie van een lokale psychiater zijn geplaatst. Hij zou zich dan gedurende ongeveer twee jaar maandelijks moeten melden.

Anatoli Ivanov, een 22-jarige rechtenstudent uit Moskou, is op 29 oktober 1998 onderweg van de universiteit naar huis als hij op straat een pakket ziet liggen. Nieuwsgierig maakt hij het open. Er blijkt een machinepistool met geluiddemper in te zitten. Hij schrikt, gooit het pakket van zich af en rent een supermarkt in om iets te drinken te kopen.

In een brief aan zijn moeder schrijft Anatoli wat er daarna gebeurt: 'Bij de toonbank werd ik met een hard voorwerp in mijn nek geslagen, kreeg een trap in mijn knieholten, waardoor ik op de grond viel en werd naar een auto gesleept. Daar werd ik op de achterbank tussen twee mannen ingeklemd. Een van hen trok me bij mijn neus omhoog, terwijl de ander met zijn elleboog in mijn maag sloeg.'

Hij krijgt het pakket in de schoot geworpen. 'Dat is van jou, zei de chauffeur. Ik wilde protesteren, maar ze begonnen weer te slaan. Weet je mamma, het was zo erg, ik dacht dat mijn hoofd zou barsten. Na een klap op mijn slaap raakte ik buiten bewustzijn. Toen ik bijkwam, raakte ik in paniek. ''Wat willen jullie van me'', riep ik. De chauffeur zei toen: ''Dit is verloren tijd, laten we hem meenemen naar het bos en hem daar afmaken'', daarna keerde hij zich tot mij. ''Ze zullen je in de lente pas vinden, als de sneeuw gesmolten is''. Mamma, op dat moment was ik zo bang. Ik zei: ''Ik zal alles doen wat jullie zeggen''.'

Diederik Lohman, onderzoeker voor de mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch in Moskou, kijkt niet op van dit verhaal. 'Het komt vaak voor dat verdachten - zowel schuldig als onschuldig - worden gemarteld en bedreigd om te bekennen.'

Na zijn bekentenis wordt Anatoli overgebracht naar de Boetyrki-gevangenis. Drie maanden ligt zijn zaak stil, verzoeken om vrijlating worden afgewezen. 'Er zijn tijdens de arrestatie geen onrechtmatigheden begaan', schrijft de procureur. De brief staat vol tegenstrijdigheden. Bovenaan de eerste pagina staat dat Ivanov een strafblad heeft, op de tweede pagina staat dat hij nooit eerder met justitie in aanraking is geweest - wat juist is.

Vladimir Njesterkov, de rechercheur die Anatoli's zaak na drie maanden overneemt, geeft toe dat er fouten zijn gemaakt. 'Een of andere gek heeft die jongen opgepakt, maar ik kan hem nu niet zomaar laten gaan. Dat kan ik niet maken tegenover mijn collega's', zegt hij.

Ivanovs advocaat, die dan al 2000 dollar heeft gekost, raadt Tamara Ivanova aan haar zoon psychiatrisch te laten onderzoeken in het Serbski-instituut. Dat kan de rechtszaak uitstellen, en met enkele 'aanpassingen' in zijn medische dossier, kan Anatoli tijdelijk ontoerekeningsvatbaar worden verklaard. Een goed idee, vindt ook Nejesterkov, zo kan de zaak voor iedereen gunstig aflopen.

Een ontmoeting met de psychiaters I. Tsjorni en V. Geroes van het Serbski volgt. Tsjorni bladert het vervalste dossier door en concludeert: 'Dit is onvoldoende om uw zoon de gewenste diagnose te geven. Ik kan hem daar wel aan helpen, maar dat kost 5000 dollar.'

Na dat gesprek besluit Ivanova een nieuwe advocaat in de arm te nemen, die haar aanraadt naar de politie te gaan. Op de afdeling economische criminaliteit van het Petrov-bureau wil de politie wél naar haar verhaal luisteren. Alle telefoongesprekken die Ivanova vanaf dat moment met de artsen voert, worden opgenomen. Tsjorni zet haar onder druk om het geld al van tevoren te betalen: 'Ik kan niet met lege handen bij de commissie aankomen. De artsen zijn al te vaak bedrogen.' Enkele dagen later worden hij en Geroes gearresteerd.

Het Serbski-instituut heeft Anatoli Ivanov drie dagen geleden volledig gezond verklaard. Sinds woensdagavond bevindt hij zich weer in de Boetyrki-gevangenis. In cel 174 deelt hij met 119 medegevangen dertig bedden. Het wachten is tot zijn zaak voor de rechtbank komt. Dat kan in Rusland maanden duren.

Meer over