analyse

Contouren van regeerakkoord doemen op na ‘treinlek’, druk neemt toe op snelle afronding formatie

De contouren van het regeerakkoord van het nieuwe kabinet-Rutte IV worden zichtbaar nadat geheime formatiedocumenten per ongeluk door Gert-Jan Segers zijn achtergelaten in de trein. Dat vergroot de druk om de onderhandelingen nu snel af te ronden.

Avinash Bhikhie en Natalie Righton
Van links naar rechts: formatieonderhandelaars Pieter Heerma (CDA), Sigrid Kaag (D66), Rob Jetten (D66) en Wopke Hoekstra (CDA) voorafgaand aan het voortgangsoverleg van woensdag over de kabinetsformatie.  Beeld ANP
Van links naar rechts: formatieonderhandelaars Pieter Heerma (CDA), Sigrid Kaag (D66), Rob Jetten (D66) en Wopke Hoekstra (CDA) voorafgaand aan het voortgangsoverleg van woensdag over de kabinetsformatie.Beeld ANP

Segers heeft een paar keer ‘met zijn hoofd op het bureau geramd’ toen hij er onlangs achter kwam dat hij een mapje met geheime formatiedocumenten in de trein had laten liggen. Toch probeerde de ChristenUnie-leider woensdag op meerdere manieren duidelijk te maken dat de gelekte documenten die nu openbaar zijn geworden formeel ‘geen status’ hebben. ‘Het is allemaal onaf.’

Kiezers moesten dus vooral niet te veel waarde hechten aan wat er in die geheime stukken stond. Op de vraag of de verloren documenten dan ‘irrelevant’ zijn, zoals de perswoordvoerders van alle formerende partijen suggereerden, antwoordde Segers cryptisch: ‘Ze zijn niet irrelevant.’ Ze waren immers wel degelijk tijdens de formatieonderhandelingen ter tafel gekomen.

Platslaan

Nadat dinsdagmiddag bij de formerende partijen was doorgedrongen dat een paar geheime formatiestukken in handen van de Volkskrant terecht waren gekomen, was de eerste reflex: damagecontrol. Alle communicatie was erop gericht om het lopende onderhandelingsproces tussen VVD, CDA, D66 en ChristenUnie over een nieuw regeerakkoord niet te beschadigen. Een van de partijwoordvoerders liet zich ontvallen: ‘We gaan dit verhaal morgen helemaal platslaan.’

Het laatste wat de vier formatiepartners kunnen gebruiken, is dat er bijna 250 dagen na de verkiezingen een nieuwe rel bij komt: de ‘functie elders’-foto van de aantekeningen van Kajsa Ollongren en de borrelroddels over informateur Johan Remkes hadden al genoeg schade aangericht. En nu is daar het treinlek waaruit blijkt dat VVD en CDA samen ingrijpende voorstellen doen om de woningnood het hoofd te bieden, de klimaatcrisis aan te pakken en migratie te reguleren.

Ondertussen moeten de onderhandelingen door. Nog meer vertraging kan de formatie niet hebben. ‘We moeten eruit komen’, zei Segers woensdag. ‘Daarom zitten we hier.’

Linkse wolk

Toch kan niet worden uitgesloten dat het ongelukje de onderhandelingen beïnvloedt. Er is nu zó veel bekend over hoever VVD en CDA bereid zijn om op te schuiven naar links, dat het voor D66 en ChristenUnie moeilijk wordt om straks nog een succes uit het definitieve regeerakkoord te claimen. Dus zullen Kaag en Segers meer eisen om alsnog hun stempel op het akkoord te kunnen drukken. In Segers’ eigen woorden: ‘Als je alle tussenproducten openbaar maakt, dan krijg je wat je vandaag hebt. Dat helpt de onderhandelingen niet.’

Neem de vrijheid van onderwijs: uit de gelekte documenten blijkt dat VVD en CDA daaraan niet willen tornen, dus dat kan de ChristenUnie niet meer claimen als het eigen behaalde onderhandelingsresultaat. Hetzelfde geldt voor het vluchtelingenquotum: dat blijken VVD en CDA al te willen verhogen, dus dat is niet iets wat Kaag straks kan presenteren aan haar achterban: kijk eens wat ik voor D66 voor elkaar heb gekregen?

Het gevolg is, zoals een hoge D66-bron het verwoordt: ‘Als VVD en CDA ons bij voorbaat al een beetje tegemoet gekomen zijn, kunnen we er nu nog méér bij gaan vragen.’ Het uiteindelijke regeerakkoord zou mogelijk dus nog meer naar links kunnen hellen.

Bij de PvdA en GroenLinks zullen ze de progressieve inzet van VVD en CDA tandenknarsend hebben gelezen. De twee linkse partijen werden maandenlang als een ‘linkse wolk’ omschreven en waren wat Rutte en Hoekstra betreft samen niet welkom aan de onderhandelingstafel. Voormalig PvdA-leider Job Cohen toonde zich woensdagochtend op Radio 1 blij verrast: ‘Prachtige plannen. Ik begrijp niet waarom de PvdA hier niet aan meedoet.’

Snellere formatie

VVD en CDA zullen op hun beurt willen bewijzen dat ze heus niet alles zomaar hebben weggegeven. De rechtse oppositieleider Geert Wilders (PVV) haalde direct al uit naar de voorstellen om meer migranten toe te laten. ‘Ze zijn totaal losgezongen van wat de Nederlander echt wil.’

Reden voor VVD en CDA om woensdag te benadrukken dat aan het ‘treindocument’ geen enkel recht kan worden ontleend. Wat hen betreft is de formatie helemaal opnieuw begonnen toen D66 en CU aan tafel verschenen, en staat de uitkomst zeker niet vast. VVD en CDA hebben er inmiddels wel alle belang bij om nu zo snel mogelijk tot een afronding van de formatie te komen, al is het maar om D66 en ChristenUnie niet nog meer ruimte te geven om de plannen verder naar links te trekken.

Betrokkenen bij de formatie spraken eerder al de hoop uit dat het uiteindelijke regeerakkoord van zo’n tien A4-tjes begin december rond is. Nog voor Kerst zou er dan een nieuw kabinet op het bordes moeten staan. De ontwikkelingen van afgelopen dagen hebben de druk om die deadline te halen alleen maar vergroot.

Volkskrant-lezer vond mapje met documenten in de trein

Zomaar gevonden op een doordeweekse middag in november, in een eersteklascoupé in een trein uit Den Haag: een stapeltje uiterst geheime formatiedocumenten. Niet iedereen kon dit scenario geloven, tot Gert-Jan Segers woensdag bekendmaakte dat hij degene was die de explosieve stukken ‘twee of drie weken geleden’ was verloren.

De documenten zaten in een beige mapje met daarop het woord ‘Migratie’. Een Volkskrant-lezer die op station Den Haag Centraal instapte en plaatsnam in de coupé klapte het tafeltje aan de stoel voor hem open, vond het mapje en begon geïnteresseerd te lezen.

De lezer, die anoniem wil blijven, twijfelde even wat te doen met de stukken. Er stond geen afzender op, dus retourneren aan de eigenaar was geen optie. Hij nam contact op met de krant om te informeren hoe relevant de stukken waren.

Dat waren ze zeker, zagen politiek verslaggevers. In het mapje zaten drie kerndocumenten. Als eerste de migratieparagraaf van het conceptregeerakkoord. Daarachter zaten het formatiedocument van VVD en D66 dat eerder deze zomer werd gemaakt en het tot nu toe onbekende formatiedocument van VVD en CDA. Vooral in dat laatste stuk stond uitgebreid vermeld welke maatregelen de twee potentiële regeringspartijen in gedachten hebben om de grote problemen waarmee Nederland kampt op te lossen.

Segers zei woensdag dat hij had gehoopt dat ‘een oplettende schoonmaker’ het mapje zou meenemen en weggooien. ‘Maar het was iemand anders die het bij de Volkskrant heeft afgeleverd.’ Hij noemt het voorval op Twitter ‘het stomste wat je kan overkomen’ en zegt: ‘Ik ben een mens en heb iets heel doms gedaan. Sorry.’ Mark Rutte heeft het hem al vergeven. ‘Het is ontzettend lullig, maar dit soort dingen kunnen gebeuren.’

Meer over