Confrontatie Oost en West is niet voorbij

ZOALS DAT GAAT bij plechtige ondertekeningen, haalden de staatshoofden gisteren in Parijs historische beelden uit de kast. 'Jalta' is voorgoed begraven, zeiden ze, in een verwijzing naar de topconferentie die het symbool werd voor de naoorlogse verdeling van Europa....

Het is de moeite waard om na te gaan wat er waar is van deze enthousiaste uitspraken. Wordt Europa er door de Stichtingsakte van Parijs en de uitbreiding van de NAVO veiliger op? Het antwoord luidt ja en nee.

Europa wordt veiliger omdat sommige Oost-Europese landen verankerd worden in het westerse bondgenootschap. Daardoor hebben ze minder kans om ruzie te maken over bijvoorbeeld de minderheden binnen hun grenzen. Het conflict in Bosnië heeft aangetoond dat de veiligheid van Europa juist hierdoor wordt bedreigd.

In de race om zich te kwalificeren voor het NAVO-lidmaatschap hebben Roemenië en Hongarije zelfs hun oude conflict over Transsylvanië begraven. Daarom zou het verstandig zijn om, nu er toch wordt uitgebreid, meteen ook Roemenië op te nemen in de NAVO.

Ook toont de Stichtingsakte aan dat de huidige Russische leiders een voortzetting van de contacten met het Westen verkiezen boven een hernieuwde confrontatie.

Maar de nieuwe veiligheidsarchitectuur heeft de oost-westtegenstelling niet opgelost. Rusland heeft ingezien dat het NAVO-uitbreiding met Polen, Tsjechië en Hongarije niet tegen kon houden, en geprobeerd in ruil concessies los te krijgen.

Daar is het nauwelijks in geslaagd. De overeenkomst die gisteren in Parijs is getekend geeft de NAVO bijna alles wat ze wil, en Rusland slechts een formele erkenning van zijn status van ex-supermacht. Het document moet voorkomen dat Rusland zich een verslagen natie voelt.

Maar in realiteit hebben de Russen niets gekregen: de NAVO heeft slechts gezegd 'geen plannen, geen intentie en geen reden' te hebben voor de stationering van kernwapens op het grondgebied van de nieuwe leden. De NAVO behoudt zich het recht voor er militaire installaties aan te leggen. In tijden van crisis kan het bondgenootschap dus doen wat het wil.

De tweede grote concessie van de NAVO is de instelling van een Gemeenschappelijke Raad, die Rusland een stem geeft in NAVO-aangelegenheden. Maar op het NAVO-hoofdkwartier in Brussel is allang duidelijk gemaakt dat dit een praatclub wordt met weinig macht. De beslissingen zullen als voorheen worden genomen door de Noord-Atlantische Raad, de NAVO-leden dus.

Hoe gaat Rusland de nieuwe consultatiemogelijkheden gebruiken? Voor samenwerking of voor een voortzetting van de oost-westconfrontatie? Jeltsins woordvoerder Jastrzjembski wees er al op dat de ondertekening van het pact 'het begin is van de strijd over de interpretatie'. De Raad dreigt een forum te worden waar de Russen hun klachten kunnen deponeren, die vervolgens door de NAVO worden genegeerd.

Voorlopig vechten de Russen door vanuit hun tweede verdedigingslinie: de grenzen van de voormalige Sovjet-Unie. Jeltsin heeft deze week gewaarschuwd dat opname van de Baltische landen in de NAVO de relaties met het bondgenootschap 'volledig zou ondermijnen'.

Een NAVO-woordvoerder voelde zich gisteren geroepen om te antwoorden dat 'het absoluut duidelijk is dat de Baltische staten geschikte kandidaten blijven voor het NAVO-lidmaatschap'. Zo gaat de confrontatie tussen Oost en West zelfs op de dag van de hoogdravende woorden rustig verder.

Het lot van de Baltische landen is belangrijk, omdat een eventueel herlevend Russisch imperialisme in de eerste plaats op hen gericht zal zijn. Ze hebben ook nu al dagelijks te maken met het bazige gedrag van Moskou. Tegenstanders van de NAVO-uitbreiding hebben er terecht op gewezen dat de landen die in de NAVO worden opgenomen, absoluut niet bedreigd worden, terwijl de landen die wel in de gevarenzone verkeren, buiten de boot vallen.

Want de NAVO houdt de mogelijkheid van een Baltisch NAVO-lidmaatschap wel expliciet open, maar niemand gelooft dat Washington de Russische invloedssfeer zo zal durven aantasten. Zo bezien is gisteren in Parijs weliswaar het oude 'Jalta' begraven, maar meteen een nieuw 'Jalta' geboren.

Het allerbelangrijkst voor de veiligheid in Europa blijft de ontwikkeling in Rusland zelf. Het instinct om de Russische invloed uit te breiden over zwakkere buren zit de Russische natie in het bloed. Zal het Rusland nu lukken om een bescheiden plaats in te nemen in Europa? Om de soevereiniteit van de voormalige sovjet-republieken te blijven respecteren?

De huidige machtselite ziet in dat Rusland het Westen nodig heeft voor financiële steun en economische ontwikkeling. Maar niemand weet, wie in het jaar 2000 het Kremlin betrekt. De Moskouse burgemeester Loezjkov, die de Krim ziet als een onvervreemdbaar deel van Rusland? Of generaal Lebed, die de overeenkomst met de NAVO scherp heeft veroordeeld?

De Stichtingsakte heeft de fundamentele meningsverschillen tussen de NAVO en Rusland niet opgelost, maar vooruitgeschoven. Dat was misschien ook te veel gevraagd. Het is nu eenmaal onmogelijk om tegelijkertijd de NAVO uit te breiden, het bondgenootschap machtig te houden, en de Russen tevreden te stellen.

Philippe Remarque

Meer over