Concreet, zakelijk, nuttig, efficiënt

Tijdens het bewind van Jo Ritzen, minister van Onderwijs van 1989 tot 1998, is het studentenleven ingrijpend veranderd. Ritzen was een moralist....

PETER GIESEN

DE UTRECHTSE Studentenfederatie heeft een verleden van activisme en Palestina-sjaals. De leden van de USF maakten van actievoeren een levensstijl en van de wereld hun werkterrein. Bevrijdingsbewegingen uit Afrika en Zuid-Amerika werden nimmer teleurgesteld. Zij konden op de onvoorwaardelijke steun van de Utrechtse studenten rekenen.

In de jaren tachtig raakte de USF in de versukkeling, maar nu is de bond weer terug. Helemaal toegesneden op een moderne, zakelijke cultuur. Er is een steunpunt opgericht dat studenten gratis rechtshulp geeft, onder meer bij de tegenwoordig frequent voorkomende geschillen over studiefinanciering. Het steunpunt wordt bemand door studenten, die moeiteloos te vinden zijn, ondanks de studieduurverkorting,

'Maar we hebben daarbij ook echt vanuit de marketing gedacht', zegt bestuurslid Tim van der Wal (28), student sociaal-juridische dienstverlening aan de Hogeschool Utrecht. 'We hebben nagedacht wat we studenten te bieden hebben. We vertellen ze precies wat ze moeten doen, hoeveel tijd ze kwijt zijn en wat de voordelen zijn.'

Bestuurslid Nanette Nix (22), student sociale geografie: 'Je leert hier beroeps- en bezwaarschriften schrijven, je leert gesprekken voeren. Dat zijn hele nuttige en concrete dingen, die in de lijn van je studie liggen. We hebben dan ook veel rechtenstudenten onder onze leden.'

De tijd van lummelen is voorbij, weten Nix en Van der Wal. Een slimme student maakt een carrièreplan. Eerst een stevig begin maken met de studie, daarna bezien hoeveel ruimte er is voor interessante nevenactiviteiten. Intussen moet je werken om je basisbeurs aan te vullen en natuurlijk flink feesten, want studeren blijft 'de tijd van je leven'.

Tijdens het bewind van Jo Ritzen, minister van Onderwijs van 1989 tot 1998, is het studentenleven ingrijpend veranderd. Ritzen verlaagde de beurzen en verkortte het recht op een toelage van zes tot vier jaar. Dat deed hij niet louter uit economische motieven, zoals vaak wordt gedacht. Ritzen was ook een moralist.

Studenten zijn verplicht om hard te werken, vond hij, omdat de gemeenschap veel geld in hun studie steekt. Extra studietijd voor toneelspel, het lezen der Griekse klassieken of andere vormen van zelfontplooiing vond hij elitaire flauwekul, want, zoals hij telkens weer opmerkte, 'een machinebankwerker krijgt ook geen geld van de gemeenschap om zich te ontplooien'. Ritzen stond een nieuw soort student voor ogen, hard werkend, actief en ambitieus. Zijn tegenstanders voorzagen daarentegen kaalslag in het studentenleven. Door de verkorting van de studieduur zou een generatie 'sociaal gehandicapten' ontstaan, altijd met de neus in de boeken, nooit tijd voor bestuurswerk of de worsteling met een diepzinnig boek dat niet op de lijst van verplichte literatuur staat.

Hoe ziet de Ritzen-student eruit, nu de schepper zelf naar de Wereldbank vertrekt? 'Tot nu heeft de studentenwereld zich goed aangepast, in tegenstelling tot wat wij destijds verwachtten', zegt Frank Peters, studentendecaan van de Universiteit Utrecht. De echte doemscenario's zijn niet uitgekomen. Het ledental van de traditionele gezelligheidsverenigingen vertoont een licht dalende, maar niet dramatische tendens. Daar staat tegenover dat het aantal kleinere verenigingen is gegroeid, zegt Peters. Vaak zijn het clubs die zich op een specifieke doelgroep richten, zoals christenen, allochtonen of studenten van een bepaalde studierichting. Misschien dat de klappen nog vallen, oppert hij. Op dit moment hebben ouderejaars studenten nog vijf jaar beurs. Het is afwachten of de prestatiebeurs-generatie, die nog maar vier jaar heeft, evenzeer geneigd is naast de studie actief te blijven.

Wel is het studentenleven gebureaucratiseerd, soms op naargeestige wijze. Wie een zware bestuursfunctie uitoefent - en daardoor onvermijdelijk studievertraging oploopt - kan een afstudeerbeurs van de universiteit krijgen. Het studentenleven is daarmee sterk afhankelijk van de universiteit geworden. Studievertraging, ooit een kenmerk van eenieder die zich als student serieus nam, moet nu in drievoud worden aangevraagd en goedgekeurd door een gremium van academische officials. 'We hebben nu een boekwerk van 35 bladzijden van organisaties die afstudeersteun krijgen', zegt Peters.

Door die afstudeersteun kost het doorgaans weinig moeite om bestuurders te vinden. Wie laat de kans lopen om een jaar extra te studeren en ook nog eens het curriculum op te poetsen? Wat vooral in het gedrang komt, is het liefdewerk, de nuttige klusjes zonder waarde voor het cv. 'Het kost ons steeds meer moeite om mensen te vinden voor de bardienst of de keuken. Maar tot nu toe zijn we er nog altijd uitgekomen', zegt Janneke Bok van de Utrechtse studentenvereniging Veritas.

Concreet, zakelijk, nuttig, efficiënt. Dat zijn termen die voortdurend terugkeren in gesprekken over studeren in de jaren negentig. Studenten moeten woekeren met hun tijd. Het Nijmeegse instituut voor onderwijskundige dienstverlening IOWO bracht de werkweek van de gemiddelde student in kaart: 32 uur studeren, 6 uur werken, 3 uur onbetaald werk voor studentenvereniging of andere vrijwilligersorganisatie, 3 uur sporten en 3 uur culturele activiteiten, in totaal 48 uur.

Ritzen en andere onderwijsbureaucraten droomden dat de druk bezette student, die veel meer collegegeld betaalt dan vroeger, zich zou ontpoppen tot een keiharde, kritische onderwijsconsument. Studenten zouden waar voor hun geld eisen en de instellingen daarmee dwingen goed onderwijs te verzorgen.

In de praktijk komt daar weinig van terecht. 'Door de studieduurverkorting overheerst juist het kortetermijndenken. Je hebt maar vier jaar en je wilt de tijd van je leven hebben. Dan ga je je niet voortdurend druk maken over je onderwijs', zegt Mark de Wit (25), student sociale wetenschappen en bestuurslid van de Utrechtse studievereniging Alcmaeon.

IN HET prestatie-tijdperk is het studentenleven een stuk dynamischer geworden, maar het is wel de typische dynamiek van de zapcultuur. De studie wordt ingepast in een druk bestaan. 'Ik gaf een college, waarbij een grote groep studenten een half uur voor tijd gezellig kletsend de zaal verliet. Dat ritueel herhaalde zich elke week', zegt de Utrechtse docent sociologie Hans van der Loo. Zo slecht was zijn college toch niet? 'De studenten bleken allemaal een bijbaan te hebben. Om vier uur begint een nieuwe shift in de horeca. Daarom moesten ze om half vier weg, om van het universiteitscomplex De Uithof naar de binnenstad te fietsen', zegt Van der Loo.

In een aantal opzichten heeft het beleid van Ritzen zichzelf dan ook in de staart gebeten. De noodzaak om bij te verdienen gaat ten koste van de studie. En mede vanwege tempo- en prestatiebeurs gaan studenten minder naar het buitenland, terwijl internationalisering juist een van de stokpaardjes van de minister was.

De Ritzen-student heeft een voorkeur voor nevenactiviteiten die niet te veel tijd kosten en in het verlengde van de studie liggen. Onder het bewind van Ritzen maken de studieverenigingen dan ook een opmerkelijke bloei door, al verschilt de situatie sterk per studierichting. Het Utrechtse Alcmaeon, pas acht jaar geleden opgericht, heeft 750 leden op 5500 studenten in de sociale wetenschappen. De club organiseert lezingen en congressen op wetenschappelijk gebied, maar ook toneelvoorstellingen, een excursie naar het casino en een beach party ter afsluiting van het studiejaar.

'Je hoort ergens bij, maar je hebt niet al die verplichtingen die je bij een gezelligheidsvereniging hebt', zegt bestuurslid Mark de Wit. 'Bij die verenigingen denk je toch meer aan ''lekker zuipen''. Hier kun je ook mensen leren kennen, maar het heeft een serieuzer tintje,' zegt bestuurslid Fleur van den Heuvell (22), student organisatiepsychologie.

Niet alleen is er veel ranzigheid uit het studentenleven verdwenen, maar ook zijn de mogelijkheden voor experiment en verdieping minder geworden. 'Soms denk ik, zou het eigenlijk wel leuk zijn om nu nog te studeren?', zegt studentendecaan Peters, als hij de druk bezette studenten in zijn omgeving aanschouwt. Zelf heeft hij nog de luxe van een onbeperkte studieduur genoten.

Om zo'n uitspraak moeten de studenten van nu een beetje lachen. USF-bestuurslid Tim van der Wal: 'Als je die verhalen over vroeger hoort. . . Het was misschien best gezellig hoor, maar al die oeverloze discussies die alle kanten op vlogen, daar zou ik me niet bij thuis voelen. Ik houd meer van een organisatie die professioneel gerund wordt. Bovendien ben ik verslingerd geraakt aan de moderne technologie.'

Mede-bestuurslid Nanette Nix: 'Tien jaar geleden had je amper Internet'

'Ik vind wel dat Ritzen te ver is gegaan door nog maar vier jaar beurs te geven', zegt Alcmaeon-bestuurslid Fleur van den Heuvell. 'Je moet een balans vinden tussen zelfontplooiing en zakelijkheid. Vijf of zes jaar beurs vind ik niet te achterlijk. Maar vroeger was er te veel vrijheid. Als je tien jaar kunt studeren, is het niet bijzonder meer, je studietijd wordt te veel uitgesmeerd. De maatschappij is ook veranderd, het gaat allemaal harder en sneller. Als je later gaat werken, moet je het tempo er ook flink in houden.'

Mark de Wit van Alcmaeon: 'Ritzen is wel te ver gegaan, die jongerejaars hebben echt oogkleppen op. Eerst de studiepunten halen, daar zijn ze vooral mee bezig. Maar door die veranderingen is wel meer dynamiek ontstaan. Studenten zijn veel meer resultaatgericht. Ik heb het niet zo op die flower power-tijd en al die verhalen over vroeger. Alleen de oliecrisis had ik wel willen meemaken. Lege snelwegen en geen filemeldingen op de radio. Fantastisch'

Meer over