Concept Abramovic

De clip van Picasso Baby van rapper Jay-Z is een hype. Een performancekunstwerk met gastoptredens van muze Marina Abaramovic tot Adam Driver. Hoe kwetsbaar toont Jay-Z zich?

Wie een nieuwe wereld betreedt, heeft introductie nodig. Goedkeuring van een autoriteit is doorgaans de snelste weg naar acceptatie in nieuwe kringen. Rapper en ondernemer Jay-Z, zelf bovenaan de piramide in de hiphopindustrie, heeft die ongeschreven regel van endorsement als geen ander begrepen; het hoort immers ook bij de cultuur van hiphop. En dus stapt de straatjongen-die-magnaat-werd het voor hem onontgonnen domein van de contemporaine hoge kunst voorbeeldig in: gesteund door Marina Abramovic, al veertig jaar ster van de kunstperformance, die sinds haar drie maanden durende performance The Artist Is Present in New York's Museum of Modern Art in 2010 wereldwijd een status van celebrity artist geniet.

Als een hedendaagse Odysseus ging Jay-Z zijn avontuur in een New Yorkse galerie aan; heldhaftig en moedig, maar niet zonder de zegen van Abramovic als zijn eigen beschermgodin Pallas Athena, hoeder van de helden en kunsten. Begin juli nam de 43-jarige rapper de videoclip, o nee 'performance artfilm' van het nummer Picasso Baby op in kunstwijk Chelsea, met een klein publiek van gericht genodigde culturele gasten. De film werd afgelopen zaterdag online gezet - een mengsel van relaxte, spontane hiphopenergie, hip-op-het-scherp van de jonge hedendaagse kunstscene in New York en de goedkeurende head nodding van een intellectuele bovenklasse van galeriehouders, regisseurs, schrijvers en professoren. En Abramovic, die haar nieuw verworven status als enigmatische patrones onderstreepte door met een wapperend zwart Givenchy-gewaad de studio binnen te schrijden, en staand op een bank vanuit de hoogte haar beroemde gaze - een aandachtige, directe blik - aan de rapper te geven.

'Toen kunst onderdeel van galeries werd, kwam er een scheiding van culturen, waarbij mensen in hiphop kunst te bourgeois gingen vinden', licht de rapper toe aan het begin van de film. 'Maar we zijn kunstenaars, we zijn verwant, en voor mij is het belangrijk die werelden weer samen te brengen'.

Het optreden in Pace Gallery duurde 6 uur achtereen. Een 'durational performance' volgens de methode-Abramovic: een gerekte, intensieve ervaring waarbij kunstenaar en beschouwer elkaar naderen en de onderlinge rollen vervagen. De galerie was omgebouwd naar voorbeeld van de zaal waarin de kunstenaar in MoMA haar werk uitvoerde in 2010: een witte ruimte met centraal laag podium, het publiek toekijkend achter een laag koord aan de zijkanten. Abramovic nam destijds gedurende in totaal 736 uur plaats op een stoel om in stilte te kijken naar wie er op de stoel tegenover haar plaatsnam - de bezoeker mocht zo lang blijven zitten als hij of zij wilde. Jay-Z gaf hier een draai aan door zijn nummer Picasso Baby zes uur lang live uit te voeren voor steeds één toeschouwer die tegenover hem plaatsnam; om de intimiteit van het optreden te ervaren.

Een staaltje briljante samplekunst van een man die heel goed begrepen heeft hoe met de regels van hiphop de rest van de wereld te winnen: Jay-Z gaf het hiphopspecifieke samplen - parafraseren of citeren van een muziekstuk - een nieuwe vorm door de MoMA-performance toe te eigenen en een nieuwe richting in te manoeuvreren. De aanwezigheid van precies de juiste mix van hippe en gearriveerde types kan bovendien als een visuele vorm van name checking worden gezien; ook al zo'n typische hiphopvaardigheid, waarin de rapper zich via vergelijking vereenzelvigt met wie in zijn ogen respectabel is. In dit geval onder anderen: regisseur Jim Jarmush, kunstenaars George Condo, Lawrence Weiner, Andres Serrano, Fred Wilson en Lorna Simpson, rappers Wale en Fab Five Freddy, schrijver en producer Judd Apatow (van Bridesmaids en de serie Girls), acteurs Rosie Perez, Alan Cumming, Adam Driver en Jemima Kirke, en Picasso's kleindochter Diana Widmaier Picasso.

De basismiddelen van hiphop worden ingezet, in een film die ook de videoclip alszodanig wil heruitvinden. Regisseur Mark Romanek, die eerder de clip bij het nummer 99 Problems maakte, en Jay-Z 'waren het het erover eens dat de muziekvideo zijn langste tijd heeft gehad', zei hij in een interview met Huffington Post. Een experiment was nodig.

In het nummer Picasso Baby zelf barst het van de metaforen, vergelijkingen en het name-checken (zoals 'Condos in my condos', verwijzend naar kunstenaar George Condo, die ook in de film te zien is) , eindigend in een regelrecht 'What's it gonna take for me to go/ for you to see / I'm the modern day Pablo, Picasso Baby'. Een visuele vertaling hiervan in de film was dus wel zo passend.

Jay-Z legt de vinger precies op de plek waar het gloeit: hij verwijst in zijn poging hiphop en kunst weer te verzoenen naar een tijd dat straatcultuur en kunst even samen kwamen op dezelfde plek, in New York: de vroege jaren tachtig, met de kunst van Keith Haring, Andy Warhol en Jean-Michel Basquiat. Een tijd die precies op dit moment onderwerp van herwaardering is, te zien aan de kleding, muziek, en verschillende tentoonstellingen.

En helemaal groen is de rapper natuurlijk ook niet in de kunst - hij en zijn vrouw Beyoncé worden geregeld gezien op beurzen als Art Basel Miami Beach en Frieze. Maar wie kunst koopt heeft nog geen credit - integendeel. Geld koopt geen smaak en kennis. Met een zinnetje als 'It ain't hard to tell I'm the new Jean-Michel' weet de rapper zich even met Basquiat te associëren. En dan helpt het natuurlijk dat Basquiats goede vriend, rap-pionier Fab Five Freddy een cameo in de performance maakt.

Maar in de onmiskenbare energie en cool die deze film uitdraagt, is het makkelijk de verschillen over het hoofd te zien. Wie de film laat bezinken, kan zich ook vierkant verbazen: eh, Jay-Z en Marina? De man die straatcultuur tot grootkapitalisme dreef ('I'm not a businessman, I'm a business, man!') en de vrouw die immaterialiteit en stilte tot de kern van haar kunst maakte? Wat heeft een kleinschalig muziekoptreden in 's hemelsnaam te maken met de indringende intimiteit van het stille, directe oogcontact in The Artist Is Present?

De samenwerking baat ongetwijfeld beiden. En het zijn er de tijden niet meer naar om een kunstenaar die zijn werk op een commerciëler plan trekt een sell out te noemen. Toch ontkom ik niet aan de gedachte dat Abramovic in Picasso Baby haar eigen gaze persifleert. Welke functie heeft het hier?

Ooit begon ze haar carrière met onder meer een 6 uur durende performance waarin ze naakt tegenover publiek stond, dat met instrumenten die op een tafel lagen (waaronder een mes, een pistool en kogels) bij haar mochten doen wat ze wilden. Volkomen kwetsbaarheid, volkomen vervaging van grenzen tussen kunstenaar en publiek. Dat transformeerde zij al in 2010 in MoMA tot een vorm waarin ze steeds meer in control is - en de fundamentele kwetsbaarheid die haar werk markeert in toenemende mate plaatsmaakt voor een godinnenstatus. Die status leent ze nu aan Jay-Z, artiest die juist van het tegenovergestelde van stilte en immateriële waarde zijn business maakt.

Jay-Z wint harten met deze film en terecht: zijn vermogen de industrie te ontwikkelen lijkt onbegrensd. Maar ook hij hield de regie in de Pace Gallery stevig in handen: hij gaf zich geenszins bloot. Toen Girls-actrice Jemima Kirke hem op de rug sprong, verwijderden zijn beveiligers haar direct, volgens berichten in de Britse Daily Mail.

Als hij het concept van Abramovic - de grens tussen kunstenaar en bezoeker laten vervagen in een intense, langdurige ervaring - serieuzer had willen vertalen naar zijn eigen terrein, had hij ten minste het juichende publiek langs de zijkanten achterwege moeten laten en echt een op een moeten gaan performen. Om zo de kwetsbaarheid, die van oorsprong óók bij hiphop hoort, de ruimte te geven.

Probleemsituaties

Op de tumblr-pagina probs99, een verwijzing naar Jay-Z's nummer 99 Problems uit 2004, zet illustrator Ali Graham afbeeldingen waarin de rapper voorkomt in willekeurige probleemsituaties. Zoals 'embarrassing passport photo', 'dropping ice cream' en 'broken umbrella (ella, ella, ella)'. Waarbij geregeld collega-artiesten figureren en Jay-Z's teksten worden geciteerd. In problem#64 figureert Abramovic, in problem#26 Pablo Picasso.

undefined

Meer over