ANALYSESamenzweringen uit het verleden

Complotten zijn echt, waar denkt u dat die theorieën vandaan komen?

Beeld Klawe Rzeczy

Van Caesar tot Watergate en het Liborschandaal: net als complotdenkers zijn ook complotten zelf van alle tijden. Wat kunnen samenzweringen uit het verleden ons leren over de waarschijnlijkheid van hedendaagse theorieën?

Als er nooit complotten werden gesmeed, zou je geen complotdenkers hebben. Typisch aan samenzweerders is dat die zichzelf nooit zo zien. Al in 1950 stapelde zich in kleine kring bewijs op dat roken de gezondheid ernstige schade toebrengt. Het is onwaarschijnlijk dat iemand in de directiekamer van Philip Morris destijds heeft geopperd: ‘Om winst te blijven maken, zullen we een complot moeten smeden tegen onze cliëntèle.’ Wat volgde was evenwel een schoolvoorbeeld van een samenzwering.

Ruim een decennium wisten tabaksfabrikanten succesvol te verhinderen dat een groot publiek weet kreeg van onderzoek naar roken. Toen er toch berichten over de gevaren van roken begonnen te ‘lekken’, waren invloedrijke artsen tegen vergoedingen bereid die te weerspreken. De medische zorg was hiërarchisch, dokters hadden gezag, internet was er nog niet. 

Vanaf de jaren zestig kleefden tabakslobbyisten aan artsen en politici als teer aan longen. Na 1970 introduceerde de industrie met succes steeds weer nieuwe, ‘gezondere’ sigaretten. Philip Morris kreeg leden van de medische stand zelfs zover reclame te maken voor ‘gezonde’ Camels met de slogan ‘More doctors smoke Camels than any other cigarette’. Gezonderookdokters: ze zaten in een tabakscomplot.

Het belangrijkste schandaal uit de Amerikaanse politieke geschiedenis, Watergate, was ook een complot in de klassieke definitie van het woord: ‘Een geheime afspraak tussen een aantal personen om iets te ondernemen tegen een andere groep.’ De inbraak in het Watergategebouw in 1972 vloeide voort uit geheim overleg van toenmalig president Nixon met vertrouwelingen om de Democratische Partij clandestien te beschadigen. Toen de inbrekers werden betrapt, deden de samenzweerders alsof ze van niets wisten. Bob Woodward en Carl Bernstein deden in de jaren erna in The Washington Post wat Dan Brown in fictieve vorm doet in De Da Vinci Code: een complot onthullen.

Zo’n onthuller van recente datum is Edward Snowden, die de wereld in 2013 inlichtte over de samenzwering van de Amerikaanse NSA en de Britse GCHQ om ons royaal te bespioneren. Zonder samenzweringen om dingen te verbergen die het daglicht niet kunnen verdragen, waren ‘klokkenluiders’ louter verbonden aan kerktorens.

President Richard Nixon trad in 1974 af om het Watergateschandaal, een complot waarbij hij betrokken was.Beeld Getty

Het kan gebeuren dat zelfs presidenten en premiers geen idee hebben van wat elders heimelijk is bekokstoofd. Toen mannen van Stalin vanaf 1945 met geweld de macht begonnen over te nemen in oostelijk Europa, vroegen Oost-Europese leiders de VS en Groot-Brittannië om hulp, niet wetende dat de geallieerden in 1945 in Jalta naoorlogse ‘invloedssferen’ waren overeengekomen.

Aan bijna elke machtswisseling die in de veertig jaar erna in het Sovjet-imperium plaatsvond, lag voorwerk van de KGB ten grondslag. Flink wat staatsgrepen in Latijns-Amerika waren in die jaren voorbereid door de CIA. Ach, staatsgrepen: die vinden zelden plaats zónder complot. Als ze mislukken, zijn samenzweerders vaak door andere samenzweerders verraden. Turkse complotdenkers stellen dat de mislukte staatsgreep van 2016 lang van tevoren was verijdeld, maar dat Erdogan de coup expres doorgang liet vinden om zijn positie te versterken. Wie het vergezocht vindt, moet weten dat er historische voorbeelden van zijn.

Et tu, Brute?

Complotdenkers liepen al rond in het Romeinse Rijk. Dat ze in 2020 met meer zijn dan ooit tevoren, heeft te maken met covid-19 en het wereldwijde web waarop mensen elkaar vertellen wat ‘ze’ ons niet vertellen – maar niet alléén daarmee: het is een feit dat overal en altijd samenzweringen plaatsvinden. Toen Caesar 2064 jaar geleden zijn beroemde laatste woorden ‘et tu, Brute?’ sprak, refereerde hij daarmee aan een samenzwering. Ook Brutus zat in het complot om Caesar de dolkstoot te geven, ook de Rabobank zat in het complot om rentepercentages te manipuleren, bekend als het Liborschandaal. Wie een paar documentaires ziet waarin gepensioneerde CIA’ers openheid van zaken betrachten over dingen van een tijdje geleden, kan zomaar denken dat geen volksopstand ooit spontaan plaatsvindt.

Je kunt vermoeden dat de ontkerkelijking in West-Europa de complotdenker in de kaart speelt. Overal en altijd hebben mensen behoefte aan een groter verhaal over waarom dingen gaan zoals ze gaan. Ontbreekt zo’n verhaal, dan is het leven ingewikkeld, willekeurig en onzeker. Ouders en grootouders van Europeanen van nu hoorden een overkoepelend narratief in de kerk. Op zichzelf teruggeworpen Europeanen van de 21ste eeuw die alles in hun eentje moeten uitzoeken, krijgen online hulp van mensen die verzwegen verbanden voor hen blootleggen.

Weinigen betwijfelen dat de digitale revolutie complotdenkers de wind in de rug heeft gegeven. Ouderwetse media gaven kenners van de tentakels van het zionisme en de bijwerkingen van 5G geen podium. Het web biedt iedereen ruimte te onthullen wat ‘de Amerikanen’ verzwijgen. Wie op zoek is naar grote verhalen waarin pech, toeval, noodlot en menselijke klunzigheid geen rol spelen, wordt online op zijn wenken bediend. Desondanks: zonder echte complotten geen complotdenkers. Als de CIA generaals aan de macht kon brengen in Zuid-Amerika, kon de CIA ook covid-19 rondspuiten in Wuhan.

Waarom-vraag

Of niet? In een wereld waarin complotten worden gesmeed, kan de waarom-vraag soms helpen de waarschijnlijkheid van een complot te toetsen. Hoe eenvoudiger die vraag te beantwoorden is, hoe logischer een complot.

Waarom wilde de tabaksindustrie de gevaren van roken onder de pet houden? Om winst te blijven maken. Waarom wilde Nixon afluisterapparatuur in het Watergategebouw plaatsen en Trump dat Oekraïne de Bidens aanklaagde? Om verkiezingen te winnen. Waarom wilden de VS een staatsgreep in Chili? Om van een anti-Amerikaanse, socialistische president af te komen. Waarom liet Erdogan een al verijdelde coup doorgang vinden? Om zijn macht te versterken. Waarom spoten ‘de Amerikanen’ een besmettelijk virus rond in een Chinese provinciestad? Omdat ze gebaat waren bij 125 duizend Amerikaanse doden en het instorten van de wereldhandel? Alleen gevorderde complotdenkers vinden dat logisch. Die kunnen ook de vraag beantwoorden waarom juist zendmasten zo geschikt zijn voor het ondermijnen van de volksgezondheid.

Met hulp van de Verenigde Staten pleegde generaal Augusto Pinochet in 1973 een staatsgreep in Chili. President Salvador Allende (met bril) kwam daarbij om het leven.Beeld Hollandse Hoogte

Geoefende complotdenkers weten dat je geen samenzweringstheorie ooit moet wegzetten als ‘vergezocht’. Zogenaamd lucide mensen vonden een complot om Amerikaans overheidsonderzoek naar ufo’s verborgen te houden, ‘vergezocht’. Later kwam naar buiten dat zulk onderzoek wel degelijk gaande was, zij het slechts een paar jaar in het midden van de 20ste eeuw, toen de ruimtevaart nog in de kinderschoenen stond en ufo’s zich ook op astronomiefaculteiten in belangstelling mochten verheugen.

Typisch is dat ‘het ufo-complot’ uiteindelijk naar buiten kwam en het complot om Kennedy te vermoorden niet, alle suggesties in Oliver Stones film JFK ten spijt. Historicus Maarten van Rossem was al veel op tv toen die film bijna dertig jaar geleden in roulatie kwam. In een talkshow bedierf hij breed enthousiasme voor het JFK-complot met de opmerking: als het een complot was geweest, had iemand dat allang gelekt.

Een wet die zich bijna kan meten met die van de zwaartekracht, luidt dat waar mensen complotten smeden, mensen die daarover uit de school klappen nooit ver weg zijn. Hoe belangrijker en omvangrijker het complot, hoe groter de kans dat het naar buiten komt, zeker als betrokkenen daar direct belang bij hebben. De Ierse wetenschapsjournalist David Robert Grimes kwam naar aanleiding van het door Edward Snowden gelekte NSA-afluisterprogramma met een ‘complot-uitlekformule’: als je een samenzwering langer dan tien jaar geheim wilt houden, mogen niet meer dan duizend mensen ervan op de hoogte zijn.

Typisch zijn samenzweringen die al binnen tien maanden uitlekken terwijl minder dan honderd mensen ervan wisten. Dat er de afgelopen tweeduizend jaar grote en belangrijke complotten geheim zijn gebleven, is onwaarschijnlijk. Alleen in de boeken van Dan Brown kunnen mensen tweeduizend jaar een groot geheim bewaren. Watergate was een belangrijk complot van een halve eeuw geleden. Minder dan twee jaar nadat het was beraamd, was Nixons adviseur John Dean al bereid álles aan de grote klok te hangen, in ruil voor verminderde gevangenisstraf. Als er duizend belangrijke functionarissen betrokken waren geweest bij de moord op Kennedy, had er minstens één alles gelekt om daar zelf rijk en beroemd mee te worden.

Complotdenkers worden vaak bekritiseerd om hun negatieve mensbeeld, maar kunnen evengoed worden gecomplimenteerd met hun hoogstaande mensbeeld: bij hen zijn mensen in staat jarenlang cruciale geheimen te bewaren en onderwijl uitstekend samen te werken om te voorkomen dat er lekjes ontstaan. Wie weleens een documentaire over de CIA, KGB of Mossad heeft gezien, weet dat zelfs geheime diensten vol zitten met loslippigen die dol zijn op aandacht en wie de reputatie van hun oud-werkgever worst zal wezen.

Klungels

Als onderzoeksjournalisten reconstructies maken van de gang van zaken binnen banken, bedrijven, ministeries of zelfs staatsapparaten van dictaturen, komen ze vaak tot een typische conclusie: wat er van buiten uitziet als een geolied en gesloten bolwerk, is van binnen een plek waar wordt geblunderd en geruzied. Nauwelijks een instantie ter wereld blijkt gevrijwaard van mensen die ‘maar wat doen’. De vele amateurs, klungels, roddelaars en sloddervossen die de wereld rijk is, worden door complotdenkers unaniem verheven tot onberispelijk samenwerkende zwijgers.

De samenzwering van de tabaksindustrie kon niet geheim worden gehouden.Beeld The Washington Post via Getty Images

Als het coronavirus uit een laboratorium in de VS kwam, zal een laboratoriummedewerker dat voor het eind van dit jaar onthullen, vermoedelijk online. Als er een complot van Silicon Valley bestaat om te voorkomen dat mensen weet krijgen van de gevaren van online zijn, gemodelleerd naar het complot van de tabaksindustrie om de gevaren van roken te verdonkeremanen, zal dat binnen tien jaar uitlekken. Als dat gebeurt, zal iedereen weten dat één gevaar van veel online zijn een overmatige blootstelling aan de complottheorie is.

Meer over