Zes vragenSlepend geschil tussen het Rijk en de gemeenten

Commissie van ‘wijzen’: eerst fors geld bijleggen, dan bezuinigen op jeugdzorg

Gemeenten moeten 1,9 miljard euro extra krijgen om de jeugdzorg goed uit te voeren. Daarbij moet ook de hele jeugdzorg op de schop. Dat salomonsoordeel velt een arbitragecommissie van wijzen die een slepend geschil tussen het Rijk en de gemeenten moet beslechten.

Gesprekskamer van jeugdzorg in Hoofddorp. Beeld HH
Gesprekskamer van jeugdzorg in Hoofddorp.Beeld HH

Wat moet er vooral anders in de jeugdzorg?

Alleen kinderen met ernstige problemen moeten nog aanspraak kunnen maken op jeugdzorg. Van de commissie hoeven gemeenten dan slechts in drie situaties jeugdzorg te bieden: als de veiligheid van het kind in gevaar is (bij bijvoorbeeld mishandeling), of wanneer het kind psychische problemen of een fysieke aandoening heeft. Ook heeft de gemeente een ‘zorgplicht’ als het kind zonder hulp niet kan meedoen in de maatschappij, en bijvoorbeeld geen onderwijs kan volgen.

‘Kinderen’, zo luidt de cruciale aanbeveling van de commissie, ‘komen dan niet meer in de jeugdhulp terecht voor problemen die bij het gewone opvoeden en opgroeien horen’. Door de huidige brede toegang zijn gemeenten nu veel geld kwijt aan ‘lichte’ jeugdzorg, waardoor er te weinig geld overblijft voor kinderen met ernstige problemen.

Waarom gaat het weer over geld?

De commissie van wijzen kwam er omdat de gemeenten en het Rijk bleven steggelen over het geld voor de jeugdzorg. Niet eerder heeft zo’n arbitragecommissie een geschil beslecht tussen het Rijk en lagere overheden.

De gemeenten, die sinds 2015 verantwoordelijk zijn voor de jeugd-ggz en de jeugdzorg, wilden dat het Rijk hun tekort van inmiddels 1,7 miljard euro hierop zou bijleggen. Anders zouden ze zwembaden en bibliotheken moeten sluiten. Maar het Rijk sputterde tegen dat de gemeenten eerst hun geld doelmatiger moesten gaan besteden.

De commissie van wijzen komt dus beide partijen tegemoet. Omdat de omslag naar een beperktere en een meer doelmatige jeugdzorg niet zomaar is gemaakt, moet het Rijk de komende jaren eerst fors geld bijleggen. Tot 2028 geven gemeenten meer geld uit aan jeugdzorg dan de 3,5 miljard euro die ze daarvoor van het kabinet krijgen. Een van de opties is dat ouders naar draagkracht een eigen bijdrage gaan betalen, dan hoeft het kabinet minder bij te passen. Daarna moet de jeugdzorg zijn omgevormd en aanzienlijk goedkoper worden.

Kunnen gemeenten de jeugdzorg wel aan?

De commissie tornt hier niet aan. Maar gemeenten werken niet echt ‘doelmatig’ en leren niet van goed beleid bij de buren. Gemiddeld werd in 2019 in de jeugdzorg 12 duizend euro per kind uitgegeven. Maar bij sommige gemeenten was dat maar 8 duizend euro, bij anderen het dubbele. Van weinig ‘interventies’ in de jeugdzorg is bewezen dat ze effectief zijn, slechts 10 tot 12 procent van het totaal. De gemeenten hebben te veel verwacht van preventie om de toeloop op duurdere zorg te beperken. Daarbij verwijzen ook andere partijen, als huisartsen en rechters, door naar jeugdzorg. Maar het zijn de gemeenten die alle rekeningen moeten betalen.

Waarom is er zo’n toeloop op jeugdzorg?

Die kostenstijging was al gaande voordat gemeenten de jeugdzorg overnamen. Tussen 2005 en 2015 namen de uitgaven met 250 procent toe, tot 3,75 miljard euro. Omdat het Rijk dacht dat de gemeenten het goedkoper konden doen, ging er bij de overdracht in 2015 zo’n 425 miljoen van het budget af.

Inmiddels ontvangt zo’n 10 procent van de kinderen enige vorm van jeugdzorg. Dit zou komen omdat de maatschappij ingewikkelder is geworden en afwijkend gedrag minder wordt geaccepteerd. Ook kunnen ‘afwijkingen’ verfijnder worden gediagnosticeerd en met therapie worden aangepakt.

Is extra geld de oplossing?

Wel om gemeenten in nood te helpen. Maar de afgelopen vijf jaar heeft een kaalslag plaatsgevonden in de gespecialiseerde jeugdzorg, omdat gemeenten karige contracten afsloten. Veel instellingen raakten daardoor in de problemen, krompen of gingen failliet. Veel kennis die zo verloren is gegaan, is niet zomaar met geld teruggekocht. Vooral de hulp aan de kinderen met de zwaarste problemen moet fors verbeterd worden, oordeelde eerder de Inspectie. Deze commissie bevestigt dit.

Wordt dit advies uitgevoerd?

Het kabinet noemt het een ‘zwaarwegend’ advies voor de kabinetsformatie. Daar moet besloten worden over de ‘inrichting van het jeugdstelsel en het bijbehorende structurele budget’ schrijft demissionair staatssecretaris Paul Blokhuis van Volksgezondheid aan de Tweede Kamer. Maar bij de formatie ligt een enorme stapel zwaarwegende adviezen op tafel.

Woensdag spreken de VNG en Blokhuis verder, onder meer over wat dit demissionaire kabinet alvast kan toezeggen voor 2022. Voor de gemeenten is het wel duidelijk wat er nu moet gebeuren: het Rijk moet hun financiële gaten dichten.

Meer over