Reportage

Chirurgen de straat op voor vaccinatiecampagne: ‘Als jullie mijn zussen waren, zou ik jullie smeken’

Chirurgen van UMC Utrecht en andere ‘witte jassen’ gaan met mensen in gesprek in winkelcentrum Overvecht. Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Chirurgen van UMC Utrecht en andere ‘witte jassen’ gaan met mensen in gesprek in winkelcentrum Overvecht.Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Oproepen van coronaminister Hugo de Jonge en prikbussen ten spijt, de vaccinatiegraad stijgt nog amper. Chirurgen – die hun operaties moeten uitstellen wegens coronadrukte in het ziekenhuis – zijn zo wanhopig over de situatie dat ze de straat op gaan om gesprekken over vaccinatie te voeren. Roept de witte jas meer vertrouwen op?

Charlotte Huisman

Liever zou chirurg Sander Muijs deze dinsdagmiddag een gecompliceerde rugoperatie uitvoeren in het UMC Utrecht. Maar daar ligt zijn werk grotendeels stil, omdat de coronazorg beslag legt op de ziekenhuiscapaciteit die hij nodig heeft. ‘Deze week lukte het me nauwelijks nog om een bed te vinden voor een patiënt die binnenkwam met een acute dwarslaesie’, vertelt hij.

Daarom staat hij deze middag in het winkelcentrum in Overvecht, met een zestal andere chirurgen die niet kunnen opereren vanwege de druk die corona legt op de zorg. Om in gesprek te gaan met voorbijgangers over het belang van vaccinatie. Andere zorgmedewerkers en de GGD regio Utrecht doen mee. In de Utrechtse flatwijk is de vaccinatiegraad veel lager dan gemiddeld, vooral onder jongeren. Nog geen derde van de 15- tot 20-jarigen is er gevaccineerd.

‘Ik hoop dat wij hier aan mensen kunnen uitleggen dat wij nog veel langer behandelingen moeten uitstellen, als we niet gezamenlijk corona aanpakken’, zegt Muijs. Chirurg in opleiding Tesse Leunissen vult aan: ‘Anders zouden we nu opereren. Het is frustrerend om elke dag te beginnen met het afzeggen van operaties. En het beantwoorden van bezorgde telefoontjes van mensen die vragen: wanneer ben ik nu eindelijk aan de beurt?’

Helse pijn

Chirurg Muijs vertelt over een patiënt die hij inmiddels bijna twee jaar geleden heeft beloofd hem aan zijn wervels te opereren. Ondertussen heeft de man zo veel pijnmedicatie nodig, dat hij versuft op bed ligt. ‘Daardoor nemen zijn krachten zo af dat hij mogelijk te zwak wordt voor de operatie, dan is zijn leven verwoest. En zo heb ik meer patiënten die waarschijnlijk nooit meer kunnen lopen omdat hun operatie te lang is uitgesteld.’

Ondertussen stijgt de vaccinatiegraad nog maar amper. Ondanks de prikbussen en de extra druk van de invoering van de QR-code heeft nog steeds 15 procent zich niet laten inenten tegen corona. Een methode die wel vruchten blijkt af te werpen, is voorlichting door huisartsen en andere ‘witte jassen‘. Die boezemen, zoals een passerende vrouw zegt, meer vertrouwen in dan 'die zwalkers van de overheid'. Dat weet de Rotterdamse huisarts Shakib Sana als geen ander. Op de vijf zaterdagen dat hij er met collega-artsen en GGD-medewerkers op de markt in Delfshaven stond, hebben zich 803 mensen laten vaccineren, vertelt hij trots.

Deze middag helpt hij de Utrechtse medici op weg met hun voorlichtingsactie op het overdekte pleintje voor de de Hema, naast een mechanische Sinterklaas. ‘Het gaat er niet meteen om dat je mensen overtuigt, maar vooral dat je het gesprek aangaat’, legt Sana uit. ‘Dat je een zaadje plant.’

Initiatiefnemer is de activistische huisarts in opleiding Bernard Leenstra, onder meer bekend van de prullenbakvaccins. Van collega’s hoorde hij over hun frustraties vanwege de vele uitgestelde operaties. ‘Ik dacht: hoe kunnen we op een vriendelijke manier proberen de vaccinatiegraad te verhogen?’

Een passerende 76-jarige vrouw hoeven de medici in elk geval niet te overtuigen. ‘Het is toch wat als je operatie wordt uitgesteld als je levensbedreigend ziek bent, omdat de zorg z’n handen vol heeft aan mensen die willens en wetens geen vaccinatieprik hebben genomen’, zegt ze tegen Quinty Wagenaar, verpleegkundige op de Covid-afdeling.

Ziekteverzuim

Wagenaar heeft al een week weinig geslapen, toch vond ze deze actie ‘te belangrijk om te laten schieten’. Ze voelt de druk op haar en haar collega’s steeds verder toenemen. Daardoor stijgt het ziekteverzuim, waardoor de werkdruk voor de overblijvers nog hoger wordt, met nog meer uitvallers tot gevolg, een vicieuze cirkel. ‘Telkens worden de roosters omgegooid, en vraagt de zorg weer meer van ons’, vertelt ze. ‘Niet eerder zaten we zo dicht tegen een zorginfarct aan.’

Leenstra is in gesprek met drie ongevaccineerde MBO-studenten van 18, 19 en 20 jaar. Ze zijn bang onvruchtbaar te worden van de vaccinatieprikken, vertellen ze, zo hoorden ze in filmpjes op YouTube. ‘Ik wil er rustig over kunnen nadenken en niet worden gedwongen, door die QR-codes’, zegt Mel (20). ‘Wij voelen ons buitengesloten, helemaal als er straks 2G komt. Dan kan ik nergens meer sushi eten.’

Haar vriendin: ‘En nu gaat het opeens over een derde prik. Dat vind ik vaag.’

Leenstra vertelt dat zijn zus zwanger is geworden, gevaccineerd en wel. ‘Als jullie mijn zussen waren, zou ik jullie smeken; doe het. En weet, ik ben niet van de overheid, ik ben een simpele dokter. Maar natuurlijk is het jullie eigen beslissing.’

Goed verhaal

De meiden hangen aan zijn lippen. ‘Hij heeft een goed verhaal’, zegt Mel na het gesprek. ‘En hij zet ons niet onder druk.’ Ook veel andere voorbijgangers, gevaccineerd en ongevaccineerd, laten zich graag door de artsen bijpraten.

Huisarts Sana is langdurig in gesprek met een man die vertelt dat hij zich eigenlijk niet wil laten vaccineren. Maar zonder QR-code kan hij het restaurant van de Hema niet meer in waar zijn vrouw graag zit. Inmiddels voelt hij zich, om zijn relatie te redden, gedwongen om toch de prikken te halen.

null Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Niet fijn dat hij zich gedwongen voelt, zegt Sana. ‘Hier in Overvecht zie je hoeveel onontgonnen gebied er nog is, zo veel mensen snakken nog naar informatie. Van artsen nemen ze meer aan dan van de overheid, lijkt het.’

Hoeveel mensen ze er overhalen zich te laten vaccineren, de artsen weten het niet. Maar ze moeten het doen, zeggen ze, in het belang van hun patiënten die al zo lang wachten op hun zorg. Hun actie krijgt al navolging. Ondertussen hebben zich ook medici uit onder meer Groningen, Nijmegen, Gouda en Den Haag gemeld om de straat op te gaan., en wat huisarts Leenstra betreft kunnen dat er nog meer worden.

Uit de verhalen van de Utrechtse chirurgen wordt duidelijk hoezeer de situatie ze aan het hart gaat. ‘Als je te lang wacht met een vaatoperatie, kunnen patiënten zo verslechteren dat ze het uiteindelijk niet overleven’, zegt chirurg Wassenaar. ‘Sommigen van mijn patiënten die moeten wachten tot wij een pen uit hun been halen, lijden zo veel pijn’, vult traumachirurg Marijn Houwert aan. ‘Ik ben ervan overtuigd dat er steeds meer patiënten overlijden door de uitgestelde zorg als dit zo door gaat.’

Meer vertrouwen in arts dan in overheid

Hoe je de huidige druk op de zorg het snelst kunt verminderen, daarover zijn de overheid en het gros van de wetenschappers en medici het eens: door het ver­hogen van de vaccinatiegraad. De overheid doet veel moeite de ­ongevaccineerden ­– onder wie veel jongeren, gereformeerden, prikangstigen, laaggeletterden en ­Nederlanders met een migratie-achtergrond ­– alsnog over te halen tot een prik. Vaak met op de groepen toegespitste acties: met prikbussen bij moskeeën en universiteiten en speciale prikuren voor mensen met prikangst.

Toch stijgt het percentage gevaccineerden in Nederland sinds half september nauwelijks. Op 12 september was 82 procent van de volwassenen gevaccineerd, nu is dat 85 procent van de 18-plussers.

Een op de zes ongevaccineerden zou nog wachten op een uitnodiging voor die vaccinatie, luidt althans de opvallende uitkomst van een onderzoek in Noord-Nederland van Lifelines (een organisatie van onder meer UMC Groningen). Daarnaast vertrouwen veel ongevaccineerden de overheid niet. Deze groep laat zich makkelijker aanspreken door huisartsen en andere medici, blijkt in de praktijk.

‘Het vertrouwen in bijvoorbeeld huisartsen is veel en veel groter dan dat in de overheid’, zegt hoogleraar gezondheidscommunicatie Bas van den Putte van de Universiteit van Amsterdam. Uit onderzoek van het Rathenau Instituut blijkt dat bijna 90 procent veel vertrouwen heeft in ­informatie over het coronavirus als die afkomstig is van artsen in een ziekenhuis. Komt de informatie van Mark Rutte of Hugo de Jonge, dan heeft minder dan 60 procent hier veel vertrouwen in.

Van den Putte: ‘Daarbij kunnen medici hun verhaal over het belang van vaccineren ook persoonlijk maken, met voorbeelden uit hun praktijk. Met degenen die nog twijfelen over vaccinatie kunnen ze daarover het gesprek aangaan. Overtuigde tegenstanders van vaccinatie zullen deze inzet van medici alleen als extra druk zien. Die groep kun je beter een tijdje met rust laten. Elke poging hen te overtuigen zal averechts uitpakken.’

De overheid doet nu duidelijk haar best de vaccinatiegraad te verhogen’, merkt Van den Putte. Alleen: ze zijn veel te laat begonnen met hun specifieke voorlichtingscampagnes.

Aanvankelijk richtte de overheid haar aandacht volledig op het grootschalige vaccineren, van oud naar jong. Begrijpelijk, maar het nadeel is dat de groep twijfelaars veel tijd heeft gehad om eigen ideeën te ontwikkelen. En hoe langer iemand een bepaald standpunt inneemt, hoe moeilijker het nog is hem van gedachte te laten veranderen. Dat maakt het voor de overheid moeilijker om nu nog veel resultaat te behalen.’