reportage

China zit eigen critici wereldwijd op de hielen. Ook de jonge Wang, sinds hij op de middelbare school een kritische tweet verstuurde

De jonge dissidenten Wang en Wu hebben asiel aangevraagd in Nederland na een panische tocht over de wereld die illustreert dat China ook de meest onbetekenende Twitter-critici het leven zuur maakt, tot ver over de grens.

Marije Vlaskamp
Wang Jingyu en Wu Huan, Chinees paar dat al ruim twee jaar op de vlucht is voor de lange arm van China.
 Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Wang Jingyu en Wu Huan, Chinees paar dat al ruim twee jaar op de vlucht is voor de lange arm van China.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Na een panische zwerftocht over de wereld om uit handen te blijven van de Chinese autoriteiten, landden de jonge dissidenten Wang Jingyu (20) en zijn verloofde Wu Huan (27) een halfjaar geleden op Schiphol, en vroegen 20 juli asiel aan. Maar rust hebben ze hier nog niet gevonden, tweeënhalf jaar na hun vertrek uit hun vaderland.

‘Op weg naar ons asielzoekerscentrum worden we vaak opgewacht door een onbekende Aziaat’, zegt Wang. ‘Die volgt zwijgend op drie passen afstand, en filmt ons.’ Ze pendelen tussen asielzoekerscentra en onderduikadressen: nergens voelen ze zich lang veilig. ‘In het azc kan iedereen binnenlopen. Elke nieuwe bedreiging is schrikken, omdat we niet weten of die dreigementen worden waargemaakt,’ aldus Wang.

Als ze zich gedreven door heimwee naar de geuren en smaken van thuis in een Chinese supermarkt vertonen, komen er op Wangs mobiel berichtjes of telefoontjes binnen van onbekenden, die zeggen hem in de winkel te hebben gezien. Daarna volgen meestal doodsbedreigingen, tot Wang de afzender blokkeert. ‘Het gebeurt zo vaak – vrijwel dagelijks – dat ik er na een enkele aangifte niet meer mee naar de politie ga.’

Sinds hun aankomst in Nederland heeft de Volkskrant Wang en Wu meerdere keren ontmoet. Niet alle details van hun relaas zijn onafhankelijk te controleren. Maar audio-opnames en screenshots van bedreigingen, die Wang verzamelt op zijn Twitteraccount, en inzage in de communicatie met de Chinese politie in zijn woonplaats Chongqing in Wangs telefoon, maken voldoende aannemelijk dat hun verhaal aantoont hoe China tot ver buiten zijn grenzen dissidenten intimideert. En ze zijn niet de enigen.

Beperkte de Chinese staat zich voorheen tot het lastigvallen van een selectief gezelschap van beroemde dissidenten in het buitenland, tegenwoordig kunnen een paar kritische tweets van een onbekende internetgebruiker al aanleiding zijn het volledige instrumentarium van intensieve digitale surveillance, opsporing en heimelijke intimidatie in te zetten. In China èn in de rest van de wereld. ‘Als ik iets op Twitter zet, komt er binnen twintig minuten een reactie van de politie in mijn woonplaats in China,’ zegt Wang. Soms een telefoontje, soms een email of sms. De boodschap is altijd hetzelfde: het loopt slecht af met zijn ouders als hij niet terugkeert naar China.

Wang Jingyu werd van de middelbare school gestuurd na een kritische tweet. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Wang Jingyu werd van de middelbare school gestuurd na een kritische tweet.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Het kat- en muisspel is voor Wang begonnen in 2019, toen hij van school werd gestuurd wegens kritische opmerkingen op Chinese sociale media over Hongkong. Zijn ouders, die niet onbemiddeld zijn, stuurden hem daarop naar het buitenland tot de rel zou zijn overgewaaid. Door carrières bij de luchtmacht, politie en invloedrijke staatsbedrijven hadden ze de nodige connecties om hun zoon het land uit te helpen.

‘Ik had toch al plannen voor een wereldreis na mijn middelbare school, omdat ik geen idee had wat ik wilde studeren’, zegt Wang nu. ‘Ik vertrok dus gewoon een paar jaar eerder.’

Samen met zijn verloofde Wu vertrok Wang in juli 2019 uit Shanghai. Lukraak vlogen ze van de ene Aziatische stad naar de andere. ‘Als ik ’s ochtends uitgekeken was op onze hotelkamer, pakten we zomaar een vliegtuig naar een ander land, zonder echt plan’, zegt Wang. Overnachten in luxe hotels, winkelen en wandelen, eten in Chinese restaurants – ander eten lusten ze niet – en vrijwel dagelijks een videochat met hun ouders: 2019 vloog voorbij.

Wu had aanvankelijk geen idee wat er achter de wereldreis zat, zegt ze. Wang is een stadsjongen uit de West-Chinese metropool Chongqing, opgegroeid in een gezin waar de zwarte kanten van het politieke systeem binnenskamers worden besproken. Maar Wu is een apolitiek plattelandsmeisje. Bij haar ouders thuis hangen glimmende posters van China’s communistische leiders als afgoden aan de muur. ‘De partij heeft het beste met het volk voor, zo ben ik opgevoed’ zegt Wu. ‘Ik hou me niet met politiek bezig.’

Vandaar dat ze zich niet bemoeide met de online oorlogen die Wang voert met wu mao, de Chinese nationalistische trollen die op sociale media grossieren in overheidspropaganda. De woordenstrijd liep na anderhalf jaar uit de hand, toen Wang op 21 februari 2021 vanuit het buitenland op de Chinese twitterdienst Weibo het officiële Chinese dodental bij schermutselingen met Indiase grenssoldaten in twijfel trok. Hij schreef ook dat de Chinese gesneuvelden verdienden te sterven.

Opsporingsbevel tegen Wang

Op grond van soortgelijke provocerende berichten pakte China zes andere internetgebruikers aan wegens belediging van oorlogshelden en martelaars. Op dat misdrijf kan tot drie jaar gevangenisstraf volgen – één verdween voor acht maanden achter tralies. Maar Wang waande zich veilig in het buitenland. Ook toen zijn accounts op Chinese sociale media werden geblokkeerd, de politie een opsporingsbevel tegen hem uitvaardigde en hem in afwezigheid ‘ruzie zoeken en moeilijkheden uitlokken’ ten laste legde - met dit vage vergrijp worden kritische Chinezen regelmatig aangepakt - bleef hij de autoriteiten uitdagen op Twitter.

Daar zagen ze hem ook bezig. Hoewel vrijwel alle buitenlandse sociale media in China ontoegankelijk zijn, behalve als internetgebruikers met verboden software de censuur trotseren of vanuit het buitenland iets posten, bekijkt de eenpartijstaat het discours over China op buitenlandse sociale media met argusogen. Daarom hebben politie- en veiligheidsdiensten hun werkterrein het afgelopen jaar uitgebreid naar Twitter, Facebook en andere platforms. Niet alleen verspreiden door de staat aangestuurde accounts daar een stortvloed van berichten die het Chinese overheidsstandpunt als de enige waarheid verkondigen, ook wordt het beproefde surveillancesysteem dat in China zelfs de meest onbetekenende criticus monddood maakt, tegenwoordig wereldwijd ingezet.

Chinese politiediensten geven sinds eind 2019 honderdduizenden euro’s uit aan software die buitenlandse sociale media afspeurt op berichten over China, blijkt uit aanbestedingsdocumenten die zijn onthuld door de Amerikaanse kranten The Washington Post en The New York Times. De meest geavanceerde systemen voorzien in waarschuwingssystemen, die direct aanslaan op negatieve trends in de internationale opinie over China, zodat de overheid steeds sneller kan terugslaan met zijn eigen verhaal.

Computerprogramma’s en speciale teams van media- en techbedrijven verzamelen daarnaast zoveel mogelijk informatie over in het buitenland verblijvende internetgebruikers die de Chinese staat interesseren, zoals journalisten, activisten, dissidenten en Oeigoeren. Met legale en illegale middelen, bijvoorbeeld door privacygevoelige informatie te kopen uit datalekken.

Genoten Chinese internetgebruikers voorheen een zekere vrijheid op buitenlandse sociale media, nu worden ze daar ook in de gaten gehouden, opgespoord en onder druk gezet. ‘De grond beroeren’, heet dat volgens aanbestedingsdocumenten die The New York Times inzag. Net als bij de binnenlandse controle op internet besteedt het veiligheidsapparaat dit klusje soms uit aan bedrijven, maar de plaatselijke politie doet het ook zelf.

Politiebezoek ouders Wang

Na de tweet over de grensgevechten met India stond de politie aan de deur bij de ouders van Wang. ‘Mijn ouders werden onder huisarrest geplaatst. Overdag zaten ze op het politiebureau, ’s avonds sliepen agenten bij hen huis. Een mannelijke agent bij mijn vader in bed, mijn moeder in de andere slaapkamer met een vrouwelijke agent. Dat vertelde mijn vader toen hij één keer onopgemerkt met me kon bellen.’

Het stiekeme telefoontje, op 25 februari 2021, is het laatste contact met zijn ouders zonder dat de politie erbij zat. Sindsdien draait alle communicatie vanuit China om één ding: Wang moet terugkomen, of in ieder geval zijn mond houden.

Hij toont berichtjes op zijn telefoon van een voormalige lerares, die hem smeekt mee te werken met de autoriteiten omdat de school de politie-aandacht vervelend vindt. Familieleden krijgen reprimandes op hun werk, vertelt Wang. ‘Het toppunt was dat een 11-jarige neefje uit de klas werd gehaald om me onder politiebegeleiding te bellen. Waarom ben je een landverrader, zei het jochie. Iedereen die contact met me kan opnemen, komt in de problemen.’ Eén keer liep hij bijna in de val, toen een onbekende beweerde namens de politie te bellen, omdat zijn moeder in het ziekenhuis op sterven lag. ‘Ik keek al naar vliegtickets, toen bleek uit navraag bij het politiebureau waar ze gevangen gehouden wordt dat ze gezond en wel in de cel zat.’

Wu Huan zegt in Dubai geboeid te zijn opgesloten in een witte villa. Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant
Wu Huan zegt in Dubai geboeid te zijn opgesloten in een witte villa.Beeld Guus Dubbelman / de Volkskrant

Op zoek naar veiligheid onder deze oplopende druk nam Wang op 5 april 2021 het vliegtuig naar de Verenigde Staten. Hij vertrok vanuit Turkije, waar Wu zou achterblijven tot haar Amerikaanse visum rond was. Toen ging het alsnog mis. Tijdens een overstap in de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) hielden de autoriteiten Wang aan, aanvankelijk wegens belediging van de islam, daarna omdat hij een hotelkamer niet zou hebben betaald. Het was volgens Wang de lange arm van Beijing.

De VAE horen bij de 37 landen die actief naar China uitleveren. Als nieuwkomer op het gebied van internationale politiesamenwerking heeft Beijing een inhaalslag gemaakt. In 2015 begon de Chinese staat de operatie Skynet om zo’n 18 duizend corrupte ambtenaren en andere witteboordencriminelen te pakken te krijgen, die naar het buitenland waren uitgeweken. Zeker 10 duizend zijn er volgens Chinese staatsmedia teruggehaald.

Met Wang in Dubai in de cel kraaiden de Chinese staatsmedia victorie met koppen als ‘Landverrader op weg naar het moederland’. Wu vloog naar Dubai om haar verloofde bij te staan en alarmeerde tegelijk China Aid, een Amerikaanse religieuze organisatie met een internationaal netwerk onder christelijke politici. Die kreeg het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken zover te interveniëren: Wang werd niet uitgeleverd aan China, maar zonder ruchtbaarheid op 27 mei uitgezet naar Turkije.

Wat Wu daarna in Dubai is overkomen, valt niet onafhankelijk te verifiëren; wel bevestigen stempels in haar paspoort en instapkaarten haar reisroute en -data in die periode.

Gevangeniskleding

Kort nadat Wang in Turkije landde, haalde de politie van Dubai Wu op uit haar hotel en sloot haar op in een cel. De tranen springen in haar ogen bij de herinnering aan de gevangeniskleding die ze moest aantrekken. ‘Stond ik daar als conservatief boerenmeisje in mijn blootje voor een vreemde Arabische politievrouw.’

Drie dagen later werd ze meegegeven aan Chinezen, die haar naar een villawijk brachten. ‘Ze boeiden me met plastic handboeien. Ik huilde zo hard dat ik door mijn tranen heen niet goed kon zien waar ik was, maar ze reden me naar International City, waar veel expats wonen. Daar werd ik in een witte villa opgesloten.’

Elke Chinese stad heeft ‘zwarte gevangenissen’: faciliteiten voor buitengerechtelijke detentie waar burgers zonder wettelijke procedures voor onbepaalde tijd worden vastgehouden - ook al ontkent de overheid in alle toonaarden het bestaan van dit systeem. Over illegale detentie van Chinese staatsburgers in het buitenland is heel weinig bekend, maar volgens de Amerikaanse ngo Freedom House heeft China ‘de meest geavanceerde, wereldwijde en uitgebreide campagne voor transnationale repressie ter wereld’.

Oeigoeren vertellen al langer dat de Chinese staatsveiligheidsdienst Dubai als uitvalsbasis gebruikt. In 2019 getuigde de Oeigoerse vluchteling Jasur Abibula in de Volkskrant dat hij naar Dubai werd gelokt, waar de Chinese geheime dienst hem onder druk zette in te breken op de laptop van zijn vrouw. Daar stonden overheidsdocumenten over heropvoedingskampen voor Oeigoeren in. ‘Dan reden we door de woestijn en zeiden ze: als je hier een lichaam verstopt, vindt niemand het,’ zei Abibula.

Wu’s verhaal heeft soortgelijke sinistere trekjes. ‘We kunnen je hier de rest van je leven vasthouden, zeiden ze.’ Tijdens de acht dagen in de ijskoude airconditioning van haar geblindeerde kamer raakte ze gedesoriënteerd: omdat het licht nooit uitging wist ze niet of het dag of nacht was. Wel herinnert ze zich een vrouw met een Oeigoers uiterlijk te hebben gezien, en hoorde ze iemand met een Oeigoers accent schreeuwen. Aan het eind van haar latijn tekende Wu een document, waarin Wang werd beschuldigd van allerlei wangedrag. Het papier diende om Wang in Turkije te laten arresteren, denkt ze achteraf. Daarna werd ze vrijgelaten en verliet ze op 11 juni Dubai.

Zowel China als de Verenigde Arabische Emiraten ontkennen het bestaan van faciliteiten voor buitengerechtelijke detentie van Chinese staatsburgers in Dubai. Wu is gewoon met Wang terug naar Turkije gevlogen, verklaarde het mediakantoor van VAE tegenover persbureau Associated Press. Maar uit Wu’s reisdocumenten blijkt dat ze veel langer in Dubai is geweest.

Heimelijke intimidatie

De meeste witteboordencriminelen waar China naar zoekt, komen niet terug langs legale weg, zoals uitlevering, deportatie en internationale opsporingsbevelen, blijkt uit recent onderzoek van de mensenrechtenorganisatie Safeguard Defenders. Het is de ouderwetse manier: heimelijke intimidatie en dwang, tot aan ontvoeringen toe. De VS, Australië en Canada - landen met grote Chinese gemeenschappen - hebben namelijk geen uitleveringsverdragen met China. Daar is Beijing afhankelijk van ondergrondse operaties door Chinese agenten en hun hulpjes uit de plaatselijke Chinese gemeenschap, die niet zelden zelf vrezen dat hun familie in China in moeilijkheden komt als ze weigeren de staat te assisteren. Volgens Chinese staatsmedia en beleidsdocumenten wordt wegens ‘risico op diplomatieke incidenten’ slechts ‘zeer zelden’ gebruik gemaakt van ‘kidnapping, vangen en andere irreguliere methodes’.

De methodes worden echter niet expliciet verboden. Integendeel: ze worden steeds vaker ingezet voor andere groepen dan corrupte zakenlieden en overheidsdienaren. Volgens de Oeigoerse belangenorganisatie Uyghur Human Rights Project zijn zeker 395 Oeigoeren uit het buitenland teruggehaald, die Beijing in verlegenheid kunnen brengen met getuigenissen over de harde aanpak van deze islamitische minderheid in het uiterste westen van China.

Dissidenten zijn een andere doelgroep, of het nu beroemde veteranen zijn of prille critici zoals Wang. In de ideologische rivaliteit met het Westen is het zaak elke stem die het succesverhaal van de communistische partij ondermijnt, in de kiem te smoren.

Naar Nederland gevlucht

Op 11 juni vonden Wu en Wang elkaar weer in Oekraïne, waar ze de publiciteit zochten over de ‘zwarte gevangenis’ in Dubai.

Onmiddellijk kwamen de Chinese staatsmedia in actie: Wu werd afgeschilderd als een instabiele ‘psycho’ op basis van een Twitteraccount van iemand die zich voor haar uitgeeft. Per email herinnerde de politie in Chongqing Wang aan het feit dat ook Kiev een uitleveringsverdrag met Beijing heeft.

In paniek sloeg het duo op de vlucht naar Nederland, waar ze bijna wekelijks dreigtelefoontjes ontvangen van anonieme mensen of blikkerige, door computers gegenereerde stemmen. Op Wangs creditcard die in Dubai in beslag werd genomen, zijn op zijn naam voor kapitalen aan overnachtingen in Toronto en Hongkong geboekt in zijn lievelingshotel, het Hyatt. Een angstaanjagend bericht komt van @ziyou123450, een inmiddels opgeheven twitteraccount, waarop Wang ‘een massage’ in het vooruitzicht wordt gesteld. @ziyou123450 beweert een diplomatieke of militaire status te hebben, stuurt foto’s van paspoortpagina’s die daarop wijzen, en zegt Wang ‘in Nederland te kunnen vermoorden zonder daarvoor verantwoordelijk te worden gehouden’.

Ze zijn bang, maar die angst went, zegt Wang. ‘De Chinese staat stopt niet met vervolgen en ik geef mijn verzet niet op. Er zit niets anders op dan te zien hoe dit verder gaat.’ Met hetzelfde fatalisme demonstreert het stel regelmatig bij de Chinese ambassade in Den Haag, waar ze tegen het gebouw schreeuwen dat de Communistische Partij weg moet. ‘Ze willen me toch zo graag naar China terugbrengen? Nou, hier ben ik dan, gil ik dan, maar er komt niemand naar buiten.’

Wang probeert niet te tobben over zijn ouders, maar dat wordt steeds moeilijker, omdat zijn vader inmiddels officieel wordt vastgehouden op verdenking van betrokkenheid bij plannen om onrust te zaaien in Hongkong. Dat heeft de politie hem gemaild. Zijn ouders bellen kan niet, hun telefoonnummers zijn niet meer in gebruik.

Wu heeft geen idee hoe haar thuisfront eraan toe is. ‘Waarschijnlijk geloven mijn ouders de partij, die zegt dat ik een psychisch gestoorde landverrader ben. Ik kan ze niet bereiken.’ Terwijl Wang zijn plekje zoekt in kringen van Chinese dissidenten en op Twitter de communistische partij uitscheldt, houdt Wu vast aan haar toekomstdroom van een boerderijtje met kippen en organische groenten in haar geboortedorp. ‘Maar ik kan pas terug als de Communistische Partij is gevallen. Hopelijk gaat dat een beetje snel. Ik wil naar huis.’

Verantwoording

Niet alle onderdelen van het verhaal van Wang en Wu zijn te verifiëren. Op het twitteraccount @WANGJINGYU2001 staan audio-opnames en screenshots die het relaas ondersteunen, zoals bedreigingen, chats met relaties in China en communicatie met de politie in Chongqing. De Volkskrant heeft daarnaast inzage gehad in Wangs telefoons, waar de oorspronkelijke communicatie met de politie in Chongqing in staat. Voor dit artikel zijn verder geraadpleegd: rapporten van Safeguard Defenders (Locked Up (2021), Involuntary Returns (2022)) en Freedom House (Out of sight, not out of reach (2021), en de studie Hidden Hand - Exposing How the Chinese Communist Party is Reshaping the World (2020) van Mareike Ohlberg en Clive Hamilton.

Meer Chinezen vragen asiel aan in het buitenland

Het aantal eerste asielaanvragen van Chinezen in Nederland is volgens de statistieken van de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) sinds 2017 stabiel rond de 150 per jaar - met 2020, het jaar waarin de coronauitbraak internationaal verkeer belemmerde, als uitschieter naar beneden met 56 aanvragen. Het aantal toegekende verblijfsvergunningen loopt daarmee in de pas: tussen de 100 en 150 per jaar volgens het Centraal Bureau voor de Statistiek.

Wereldwijd is het aantal Chinese asielzoekers fors gestegen sinds president Xi Jinping in 2012 aan de macht kwam. Volgens de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties (Unhcr) is het aantal asielverzoeken van Chinese staatsburgers tussen 2012 en 2020 met 700 procent toegenomen. In 2020 vroegen in totaal 110 duizend inwoners van China, etnische minderheden zoals Tibetanen en Oeigoeren meegerekend, ergens asiel aan. Het aantal Chinese staatsburgers dat in dat jaar aan het eind van een procedure een vluchtelingenstatus kreeg was ruim 175 duizend.

Niet alle Chinezen die hun land verlaten vragen asiel aan, maar ook de aantallen reguliere Chinese migranten die zich vestigen in Canada, de VS en Australië stijgen. Daarnaast zijn ruim 88.000 inwoners van Hongkong onder een speciale regeling van de Britse regering naar het Verenigd Koninkrijk geëmigreerd. De verwachting is dat hun aantal de komende jaren oploopt tot 300 duizend.

Tijdlijn

1994: Wu Huan wordt geboren in een dorp bij Chongqing

2001: Wang Jingyu wordt geboren in Chongqing

2017: Wang en Wu krijgen verkering

2019: Wang wordt van school gestuurd, nadat hij een kritisch bericht over Hongkong op de Chinese sociale media heeft geplaatst. Wang en Wu vertrekken naar het buitenland.

2021: Tegen Wang wordt op 21 februari een opsporingsbevel uitgevaardigd wegens zijn tweet over het dodental bij schermutselingen in India. Zijn ouders worden gedetineerd.

6 april: Wang wordt tijdens een overstap in Dubai gearresteerd.

9 april: Wu vliegt vanuit Turkije naar Dubai.

27 mei: Wang wordt uitgezet naar Turkije. Wu wordt gedetineerd in Dubai.

11 juni: Wang reist van Istanbul naar Kiev. Wu wordt vrijgelaten in Dubai en vliegt naar Kiev. Daar worden ze opnieuw bedreigd.

20 juli: Wu en Wang vragen asiel aan in Nederland.

12 september: de politie in Chongqing stuurt Wang de officiële aanklacht tegen zijn vader.