reportage

Chili begint aan uniek experiment: door het volk gekozen commissie schrijft een nieuwe Grondwet

Een demonstrant zwaait met een Chileense vlag voor een brandende kerk in hoofdstad Santiago de Chile tijdens een demonstratie in oktober 2020 voor een ‘nieuw Chili’.  Beeld AFP
Een demonstrant zwaait met een Chileense vlag voor een brandende kerk in hoofdstad Santiago de Chile tijdens een demonstratie in oktober 2020 voor een ‘nieuw Chili’.Beeld AFP

Een Grondwetswijziging betekent in Latijns-Amerika meestal niet méér democratie. Vaker veranderen autoritaire leiders de spelregels om de eigen macht te vergroten. Chili laat sinds zondag zien hoe het anders kan. Een commissie van 155 door het volk gekozen landgenoten trapte het jaar af waarin zij een nieuwe Grondwet schrijft – ter vervanging van de oude van dictator Pinochet.

De leus ‘Chili is ontwaakt!’ prijkte in oktober 2019 op spandoeken tijdens grote protestmarsen die vaak eindigden in gewelddadige confrontaties met de oproerpolitie. Vooral jongeren, geboren na de dictatuur van generaal Augusto Pinochet, gingen massaal de straat op om een nieuw Chili te eisen. Het land van hun ouders moest op de schop, scandeerden ze, een land dat tussen 1973 en 1990 in een vrijemarkteconomie was gedwongen waarin niet alleen de pensioenen, het onderwijs en de zorg zijn geprivatiseerd, maar zelfs het water geen publiek goed is.

Toen repressie niet bleek te werken tegen de ontwaakte Chilenen, koos de rechtse president Sebastian Piñera de vlucht naar voren. Als er zoveel mis was met Chili, moest het zichzelf maar opnieuw uitvinden, een nieuwe basis leggen. Het protest leidde tot een referendum dat weer leidde tot de gebeurtenis van deze zondag: met veel ceremonieel trapte de nieuwe Grondwetscommissie haar eerste termijn van negen maanden af. Lukt het daarbinnen niet, dan volgt een verlenging van drie maanden.

Het Zuid-Amerikaanse land met 19 miljoen inwoners is begonnen aan een experiment dat wereldwijd zijn gelijke niet kent. Alleen al in de manier waarop Chili zijn nieuwe fundament bouwt, is de verandering zichtbaar. De ‘constitutionele conventie’ bestaat voor de helft uit vrouwen en telt zeventien inheemse leden – het zijn stemmen die tot nog toe minder of vrijwel niet werden gehoord. Bovendien kon iedereen zich kandideren voor een zetel, niet enkel de traditionele partijen. Het resultaat is een gezelschap waarin de rechtse coalitie van de president tot de minderheid behoort en ook de gevestigde linkse partijen slechter scoorden dan een nieuwe linkse lijst en nog eens tientallen onafhankelijke kandidaten.

Afspiegeling

De Grondwetscommissie is een betere afspiegeling van Chili dan het parlement, zegt politicoloog Pamela Figueroa, verbonden aan de Universiteit van Santiago de Chile. ‘Voor het eerst debatteert Chili over zijn Grondwet in een werkelijk democratische context.’ De basis onder de Chileense samenleving was altijd het domein van een geprivilegieerde minderheid, stelt ze. Ook toen regeringen na Pinochet de scherpste randen uit diens Grondwet vijlden.

Zodoende houdt Pinochets neoliberale systeem – dat afrekende met het sociale beleid van de door hem afgezette Salvador Allende – ruim veertig jaar na zijn dictatuur nog steeds stand. Chili is weliswaar lid van rijkelandenclub Oeso, het behoort tot de leden met de grootste inkomensongelijkheid. Deels is dit te danken aan de door de dictator ingevoerde spelregels waarmee nooit volledig is afgerekend, zegt Figueroa. ‘Een Grondwet zou moeten voorschrijven dat de staat sociale rechten garandeert, die ontbreken in de huidige tekst.’

Het contrast tussen de club grondwetsschrijvers en de politieke en sociaaleconomische elite van Chili kan niet groter zijn. Sinds het land in 1990 terugkeerde naar de democratie wordt het geregeerd en vertegenwoordigd door welvarende, voornamelijk mannelijke politici die grotendeels dezelfde scholen en universiteiten bezochten. Ook Figueroa’s universiteit is een van die elitaire bolwerken. Toch is ze hoopvol gestemd nu de toekomst van haar land in nieuwe handen ligt. ‘Geen enkele groep heeft in de commissie de meerderheid. En minstens tweederde moet het eens worden over de uiteindelijke tekst, dat stimuleert dialoog.’

Ze verwacht een Grondwet waarin het recht op onderwijs, zorg en werk wordt verankerd, waarin minderheden een plek krijgen en thema’s zoals gender en milieu zijn opgenomen. ‘Het zal bescheidenheid vergen van de commissieleden, maar op basis van hun programma’s heb ik er vertrouwen in dat het hen gaat lukken.’

Demonstranten in een brandende kerk in Santiago op de eerste verjaardag van de sociale oproer in Chili, 18 oktober 2020.  Beeld AFP
Demonstranten in een brandende kerk in Santiago op de eerste verjaardag van de sociale oproer in Chili, 18 oktober 2020.Beeld AFP

Moeizaam

De Chileens-Nederlandse politicoloog Patricio Silva, vreest in eerste instantie een ‘moeizaam’ proces. Terwijl de opdracht een oefening is in consensus, zoeken uiterst linkse commissieleden al de randen op van hun mandaat, zegt hij. De linkse ‘Lijst van het Volk’ organiseerde bijvoorbeeld op de inauguratiedag een mars vanaf het plein dat lange tijd het middelpunt vormde van de protesten. Silva: ‘Sommige fracties willen zo snel mogelijk de tekst politiek inkleuren, maar het moet een gedeelde basis worden die vijftig jaar meekan.’

Enkele vooraf vastgelegde principes moeten daarbij helpen, zegt hij. Zo mag de nieuwe Grondwet niet in strijd zijn met de vrijheid van meningsuiting, kan bestaande jurisprudentie niet worden doorkruist en moeten internationale verdragen worden gerespecteerd. ‘Ik verwacht dat de fracties de komende negen maanden voortdurend de grenzen aftasten en ballonnetjes oplaten. De gevestigde politiek en de rechterlijke macht zullen hen telkens wijzen op het kader.’

Zelden was het voor de Leidse politicoloog zo spannend om zijn geboorteland te volgen. Alsof Chili aan een nieuwe Grondwet de handen nog niet vol genoeg heeft, kiest het dit najaar ook nog een nieuwe president. Volgens peilingen maakt zelfs een communistische kandidaat kans om Piñera op te volgen. ‘Tot 2019 gold Chili decennialang als een redelijk stabiele democratie. Nu is het een land waar alles kan gebeuren. Je ziet aan fluctuerende aandelenkoersen dat investeerders hun hart vasthouden.’

Het Chileense Grondwetsexperiment kan faliekant mislukken, geeft politicoloog Figueroa toe. Het volksprotest van 2019 eiste radicale verandering, maar een nieuwe Grondwet maakt van Chili nog geen nieuw land. Bovendien moet de commissie eerst consensus bereiken en moet het volk daarna nog met de tekst instemmen. Gebeurt dat niet, dan blijft Pinochets Grondwet gelden en is de chaos compleet. Toch is ze eerder hoopvol dan bezorgd. ‘In 2019 beleefden we weken van hevig geweld. Desondanks hebben we een democratische uitweg gevonden. Lang niet elk land slaagt daarin.’

Meer over