CHILEENSE EX-DICTATOR Pinochet is wel oud, maar zeker niet gek

DE Britse minister van Binnenlandse Zaken, Jack Straw, moet zich niet in de luren laten leggen door de Chileense regering....

Minister van Buitenlandse Zaken José Miguel Insulza en diens sociaal-democratische partijgenoot Ricardo Lagos - vrijwel zeker de volgende president van Chili - zijn een propagandacampagne begonnen om de Britse regering zover te krijgen Pinochet niet aan Spanje uit te leveren. Als de ex-dictator naar huis mag vertrekken, zal hij in Chili zelf worden berecht, beloven Insulza en Lagos.

Was het maar waar. Het zou prachtig zijn als Pinochet zich in eigen land zou moeten verantwoorden voor de drieduizend doden die hij op zijn geweten heeft. De gemartelde overlevenden van de dictatuur, de nabestaanden van de slachtoffers en de vijftigduizend Chilenen die na de staatsgreep van 1973 naar het buitenland moesten vluchten, hebben er recht op. 'Niet uit wraak of haat, maar omwille van de gerechtigheid', zoals Hortensia Allende, de weduwe van Pinochets belangrijkste slachtoffer, treffend tegenover Radio Nederland Wereldomroep verklaarde.

Jammer genoeg is de kans dat Pinochet ooit in Chili wordt berecht verwaarloosbaar klein, want al op 11 september 1980 heeft de senator-voor-het-leven zijn zaakjes keurig geregeld. Op die dag, precies zeven jaar na de staatsgreep, hield het militaire regime een referendum om een nieuwe grondwet goedgekeurd te krijgen. Dat lukte glansrijk, zij het dat de oppositie Pinochet beschuldigde van fraude en intimidatie.

Een ruime meerderheid van de Chilenen stemde in met wat de junta officieel 'de grondwet van de vrijheid' noemde. Pinochet was in zijn nopjes. Eindelijk had de bevolking zijn bewind gelegitimeerd. Bovendien bevond Pinochets populariteit zich op zijn hoogtepunt, omdat het neo-liberale economische beleid van de militairen ervoor zorgde dat de winkels vol lagen met geïmporteerde luxegoederen.

De grondwet van 1980 had in feite slechts één doel: Pinochet tot 1997 aan de macht houden. Pro forma zou er in 1988 nog een referendum worden gehouden om het presidentschap van Pinochet te bekrachtigen. Pinochet zag er persoonlijk op toe dat de grondwet secuur en degelijk in elkaar werd gezet. Zelfs als hij het plebisciet in 1988 zou verliezen en vrije verkiezingen moest uitschrijven, hoefde hij zich geen zorgen te maken. Hij zou opperbevelhebber van het leger blijven, nooit voor de rechter hoeven te verschijnen en achter de schermen het democratiseringsproces kunnen blijven regisseren.

Toen Pinochet tot zijn eigen verbijstering het referendum in oktober 1988 verloor en de Chilenen in 1989 de christen-democraat Patricio Aylwin tot opvolger van president Pinochet hadden gekozen, hoefde de generaal zich nog steeds geen zorgen te maken.

In de grondwet werd zwart op wit vastgelegd dat hij senator-voor-het-leven kon worden en uit hoofde van die functie volledige parlementaire immuniteit zou genieten. Bovendien had Pinochet het voor elkaar gekregen dat de Senaat, ondanks vrije verkiezingen, gedomineerd zou blijven door zijn rechtse aanhangers; dat de president geen generaal kon ontslaan; dat een door de militairen gedomineerde Staatsraad de democratisch gekozen regering permanent in de gaten zou houden; en dat slechts militaire rechtbanken militairen zouden mogen berechten.

'Er beweegt in Chili geen blad aan de boom, zonder dat ik het weet', verkondigde Pinochet op het toppunt van zijn macht. Enkele maanden voor president Aylwin aantrad voegde de generaal een politiek dreigement toe aan zijn in de grondwet en amnestiewet verankerde onaantastbaarheid. 'Als iemand mij of een van mijn manschappen aanraakt, is het gedaan met de Chileense rechtsstaat.'

De weinige pogingen die de politici sinds 1989 hebben ondernomen om de machtspositie van de ex-dictator aan banden te leggen, zijn allemaal stukgelopen op de grondwet en de onwil van militaire rechters werk te maken van de veertien rechtszaken die tegen Pinochet aanhangig zijn gemaakt.

Vrijwel alle Chileense politici hebben zich de laatste jaren neergelegd bij hun onmacht. Gefrustreerd hebben ze moeten erkennen dat Pinochet inderdaad onaantastbaar is. Het enige wat de Chileense democratie restte, was lijdzaam wachten op de dood van de inmiddels 83-jarige Pinochet.

Minister Straw maakt volgende week bekend of hij bereid is Pinochet aan Spanje uit te leveren voor een proces wegens genocide en moord. Hij kan ook besluiten de ex-dictator terug te sturen naar Chili, in de hoop dat Pinochet daar, zoals de regering-Frei belooft, alsnog voor de rechter zal verschijnen.

Straw staat voor een glasheldere keuze. Als hij wil dat Pinochet wordt berecht, moet hij hem naar Spanje sturen. Het kan nog maanden of jaren duren voor Pinochet in Londen is uitgeprocedeerd, maar uitlevering aan Madrid is de enige mogelijkheid om de ex-dictator ruim 25 jaar na zijn staatsgreep in het beklaagdenbankje te krijgen.

Als Straw om politieke of humanitaire redenen vindt dat Pinochet zich niet meer hoeft te verantwoorden, moet hij hem naar Chili laten vertrekken. In eigen land wordt senator Pinochet beschermd door zijn eigen grondwet uit 1980 en amnestiewet uit 1978. Die kunnen alleen worden aangepast aan de nieuwe democratische normen als de ex-dictator ermee instemt.

Jack Straw bepaalt of Pinochet zijn laatste dagen in Chili of in Londen en Madrid slijt. De keus is duidelijk en daarom moeilijk. Als Straw Pinochet niet aan Spanje uitlevert, ontspringt de ex-dictator de dans.

Want de Britse regering kan er niet op vertrouwen dat Pinochet zijn - niet gekozen, maar aangewezen - partijgenoten in de Senaat toestaat de aan alle kanten dichtgetimmerde grondwet aan te passen. Pinochet is wel oud, maar niet gek.

Art van Iperen

Meer over