Charmante zwoeger die zich niet in een hoek laat duwen

Eberhard van der Laan (59) is vandaag vier jaar burgemeester van Amsterdam. Een doorgewinterde sociaal-democraat die als een tornado door Amsterdam raast. 'Straks niet gaan zwenken, hè!'

De vechter 1

'What about my house?' Met een verwoestende blik naar de Nederlandse actievoerders op de stoep van de ambtswoning, stelt de Amsterdamse burgemeester Eberhard van der Laan de vraag drie keer. Een antwoord blijft uit. Iemand roept 'bullshit'.


Het is zondagmiddag 2 maart 2014. Asielzoekers en Nederlandse sympathisanten zijn naar Van der Laans woning opgetrokken in de Gouden Bocht aan de Herengracht. Als een actievoerder over die woning begint - je hebt makkelijk praten met zo'n dak boven je hoofd, is de suggestie - valt Van der Laan uit.


Hij staat dan al zes minuten te bakkeleien met de actievoerders. Zij vechten tegen de asielwetgeving, maar soms over de ruggen van de asielzoekers, vindt Van der Laan, terwijl hij een oplossing probeert te vinden voor de 130 vluchtelingen die al anderhalf jaar door zijn stad zwerven.


Van der Laan heeft het maximale gedaan binnen de Nederlandse wetgeving. Hij heeft staatssecretaris Fred Teeven van Justitie zelfs zover gekregen dat de uitgeprocedeerde asielzoekers een half jaar onderdak krijgen in een leegstaande gevangenis.


Daar kunnen ze op adem komen en hulp krijgen om te werken aan terugkeer naar hun land van herkomst. Ook worden hun dossiers nog een keer doorgespit. Mogelijk dat een enkeling alsnog in aanmerking komt voor een verblijfsvergunning.


Felle ogen, priemende wijsvinger. Als hij niet snel genoeg de microfoon uit de handen van de actievoerders kan grijpen, spreekt hij het oploopje onversterkt toe. Een getergde Van der Laan is op zijn best.


Vindt hijzelf niet. 'Weet je hoe ze me thuis noemen? Geboren mediator. Ik ben een bemiddelaar. Ik pel graag standpunten af tot belangen en dan gaan we samen een nieuwe weg vinden.'


Alleen, zo werkt het niet altijd. 'Als ze onheus zijn in hun bejegeningen, kunnen ze 'm krijgen.'

De aanjager 1

Hoe stappers in het gareel te houden die bij het ochtendkrieken loaded zijn, en op zoek gaan naar nog extremere dingen? De aanpak van het uitgaansgeweld is het thema van een overleg in de ambtswoning, maandagavond 19 mei.


Horecaondernemers, ambtenaren, politiemensen, een officier van justitie en een stadsdeelbestuurder zitten aan de lange tafel in de Eetkamer - twintig mensen in totaal.


Ambtswoninggesprekken zijn een beproefd recept, de Treiteraanpak (tegen notoire onruststokers) en de Top600 (aanpak van criminele jongeren) hebben er handen en voeten gekregen. Aan veiligheid is Van der Laan de meeste tijd kwijt.


Als ware hij op een veiling, doet Van der Laan zaken. Razendsnel, een wegtrekkertje zet je meteen op achterstand. 'Daar gaan we dus niet op wachten', zegt hij wanneer iemand een procedurele belemmering opwerpt.


Hij geeft en neemt, deelt schouderklopjes uit, koppelt mensen aan elkaar en zet ze aan het werk. Morgen is vandaag. Het is boter bij de vis bij Van der Laan. Dat gezegde bezigt hij wel vijf keer.


Over de kosten van de nieuwe aanpak, er komen onder meer gastheren op het Leidseplein en het Rembrandtplein, is Van der Laan duidelijk, al verpakt hij het charmant. 'Is het een gek idee dat de helft wordt betaald door de overheid en de helft door de ondernemers?'


Als een horecabaas zegt dat hij zijn achterban nog moet overtuigen, doet Van der Laan hem een aanbod dat hij niet kan weigeren. 'Ik wil wel meegaan. Ik durf wel te zeggen: wat ben je voor een oetlul als je niet meedoet? Wel profiteren, niet betalen.'


'Dat doet-ie knap', zegt een deelnemer na afloop. 'Je staat altijd met een aap op je schouder buiten.'


Na de zomer komt het gezelschap voor de vierde en laatste keer bij elkaar, er moet nog veel worden uitgewerkt. Op 1 januari gaat de nieuwe aanpak in.

De sociaal-democraat

'De VVD in Amsterdam wil vijftig- of honderdduizend van onze goedkope kernvoorraad van zo'n tweehonderdduizend huizen verkopen. Verkopen! Wij zeggen: over ons lijk.'


Aan het woord in De Groene van 25 juni 1997 is de Amsterdamse fractievoorzitter van de PvdA. Zijn naam: Eberhard van der Laan. Een doorgewinterde sociaal-democraat die staat voor solidariteit en emancipatie. 'Ik wil dat het heel goed gaat, maar dan ook echt voor iedereen', zegt hij in hetzelfde interview.


Zeventien jaar later mogen van het zojuist aangetreden stadsbestuur, gevormd door D66, VVD en SP, een dikke 43 duizend sociale huurwoningen verdwijnen.


'Ik ben nu burgemeester van alle Amsterdammers, ik zal die uitspraak niet herhalen. Iets anders is dat ik mijn verleden niet verloochen.'


Wie Van der Laan een beetje kent, weet dat hij de afgelopen maanden op zijn tong heeft gebeten. In de aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen, tijdens de lange formatie van het nieuwe stadsbestuur en toen het resultaat bekend werd. Voor het eerst sinds de Tweede Wereldoorlog zit de PvdA in Amsterdam in de oppositie. Van der Laan is de enige sociaal-democraat in het college.


'Meningloosheid is niet mijn eerste karaktertrek', beaamt hij.


Het was toch geen onzinnige uitspraak? 'Meer zeg ik er niet over. Ik moet deze coalitie helpen een succes te worden. Daar hebben de Amsterdammers recht op.'


Is het eenzaam in het nieuwe college? 'Er is een flank, de SP, die het tot een hoofdzaak maakt hier voorzichtig mee om te gaan. De anderen zullen niet onvoorzichtig willen zijn.'

De leerling van Jan Schaefer

Van der Laan is van de school van Jan Schaefer, voor wie hij als werkstudent dikke nota's samenvatte in een A4'tje. Schaefer (1940 - 1994) is de legendarische wethouder en staatssecretaris van de PvdA, die het ambtelijk apparaat, corporaties en bouwers opjoeg om de stadsvernieuwing aan te pakken en de taal van de gewone man sprak ('In gelul kun je niet wonen'). De school heeft één leerling, en die heeft de meester overtroffen.


Net als Schaefer is Van der Laan meer ajacied en gabber dan diplomaat en notabele, al kan hij zich naar elk gezelschap voegen. Zijn gebrekkige gevoel voor diplomatie compenseert hij met zijn charmes en humor.


Van der Laan is recht voor zijn raap, ad rem, niet bang en allergisch om in een hoek te worden geduwd. Een zwoeger met een scherp afgestelde morele antenne en een gevoelstemperatuur die zelden liegt.


Als hem wordt gevraagd of het wel oké is dat zijn vrouw heeft gefolderd voor de Partij van de Arbeid, luidt de reactie: 'Man, het is 2014. Moet ik haar bankpas intrekken of haar een boerka omhangen?'


Toezeggingen zijn heilig voor Van der Laan. 'We zijn niet katholiek hè, afspraken komen we na. Ik sla weleens met de vuist op tafel: verdomme, afspraak is afspraak. We moeten hartstikke voorspelbaar en betrouwbaar zijn.'


Toen hij nog minister was, moedigde zijn kamerheer hem aan als hij naar de Tweede Kamer moest. 'Ga minister, en laat zien dat uw bloed roder is dan het hunne.' Die aansporing had Van der Laan niet nodig, maar bezorgde hem veel plezier.

De aanjager 2

Na nog geen kwartier zegt Van der Laan: 'We moeten een beetje jassen jongens, het is weer een verschrikkelijke dag.'


Het is maandagochtend 26 mei, de dag van het stavenoverleg waarop de ene na de andere ambtenaar aanschuift in de vergaderkamer naast zijn werkkamer in de Stopera. Alle openbare-ordevraagstukken komen langs. Zo ook de Treiteraanpak die Van der Laan heeft ingevoerd nadat hij had vernomen dat een gezin uit Amsterdam-West was weggepest door buurtbewoners. Als er moet worden verhuisd, dan pakt de treiteraar voortaan zijn biezen.


'Zit er een mea culpa in of is het een agressieve donder?', vraagt Van der Laan over een man die de buurt terroriseert. En in een adem door: 'Dan zijn we snel klaar. We zijn er voor de slachtoffers, de bewoners die worden getreiterd.'


Ambtenaren krijgen duidelijke instructies.


'Als ik die strijd aan het voeren ben, moeten jullie dat alternatief niet weggeven.'


'Straks niet gaan zwenken, hè!'


'Ik heb de brief verbeterd. Waar jullie 'hoewel' zeggen, schrijf ik 'omdat'.'


'Het is bijna ambtelijk. Eerst meebuigen en dan pas zeggen waar het omgaat.'


'Je zit af te brokkelen, vriend.'


Nee verkopen aan Van der Laan is er niet bij. Net zoals hij zelden zal inbinden, daarvoor is hij te zeer overtuigd van zijn zaak. Columnist Felix Rottenberg ziet daarin een verklaring voor Van der Laans populariteit, schreef hij in Het Parool.


'Burgers zien en horen een bestuurder die weet wat hij wil, graag luistert naar tegenargumenten, maar vastbesloten is zijn voornemens uit te voeren.'


Een ambtenaar: 'De scherpte, het tempo, de druk - dit is Champions League. Het is als Frank de Boer, die zijn spelers leert de bal hard in te spelen. Van der Laan doet dat de hele dag, zeven dagen per week. Wij zijn 80 procent in balbezit.'


Van der Laan: 'Ik heb in de advocatuur geleerd dat het belangrijk is het initiatief te hebben. Als je door een ander wordt opgejaagd, word je in het defensief gedrongen.'


Het is Van der Laan die erop wordt aangesproken als het fout gaat. 'Dus ik mag ook wel iets vragen van mijn omgeving. Ik zal met alle liefde aftreden, omdat ik veel te hard werk en zo, maar wel graag voor mijn eigen fouten.'

De vechter 2

In oktober 2013 werd bekend dat Van der Laan prostaatkanker heeft. De strijd daartegen voert hij in stilte. 'Ik ben intensief behandeld en dat is goed aangeslagen.'


Zijn werkkracht heeft er niet onder geleden. 'Hij wil wel heel erg veel en snel, hoorde ik in het begin. Ik heb me afgevraagd waarom ik haast heb. Ik ben van: als iets kan, doe het dan meteen. Mijn ziekte kan daar ook een rol in hebben gespeeld, zonder dat ik me daarvan bewust was. Als je voelt dat er een paar moeren en schroefjes los zitten, krijg je meer haast. Het is speculatie, ik heb het niet nodig om ongeduldig te zijn.'

Meer over