Canto ossessivo

Dik driehonderd keer speelde Jeroen van Veen het hypnotiserende Canto Ostinato van Simeon ten Holt. Nu is er een cd-box met Canto's in alle smaken.

Hoeveel Canto Ostinato kan een mens hebben? Pianist en dirigent Jeroen van Veen brengt niet minder dan twaalf versies uit in een nieuwe cd-box. Als uit een kistje met theezakjes kan de luisteraar zijn eigen smaak kiezen. Wilt u de dwingende, soms wat donkere versie met drie piano's en twee orgels? Of bent u meer het type voor de zoetere synthesizervariant?


Het muziekwerk van de in 2012 overleden componist Simeon ten Holt heeft van meet af aan uiteenlopende typen luisteraars aangesproken. Zowel kenners van modern-klassieke muziek als coole gasten met een achtergrond in de popcultuur kunnen ermee uit de voeten; de overwegend tonale harmonieën van het stuk liggen makkelijk in het gehoor. Veel Canto-fans - en die zijn er in Nederland - bekennen dat ze ooit onverwacht werden getroffen door het werk toen ze het toevallig hoorden op de autoradio. De steeds herhaalde patronen werken voor sommigen hypnotiserend. Steek er een joint bij op en je maakt de reis van je leven.


Ten Holt schreef het stuk voor toetseninstrumenten in de jaren zeventig en gaf het de titel Perpetuum, die verwees naar de voortdurende beweging in de kabbelende, kringelende motieven die kenmerkend zijn voor het stuk. Voor de première in 1979 werd het werk omgedoopt tot Canto Ostinato, waarbij de nadruk meer ligt op de veelvuldige herhalingen in het stuk. Het was het begin van een hausse die bij tijden afzwakte, maar nooit helemaal instortte. In het huidige tijdperk sluit de muziek aan bij de yoga- en meditatietrend.


Canto Ostinato - voor een beetje pianist niet moeilijk te spelen - werd door uiteenlopende musici opgenomen en uitgevoerd met allerlei instrumenten en combinaties daarvan. Piano, marimba, orgel, harp, synthesizer: u vraagt wij draaien. In 2012 was de versie met vier piano's van dezelfde Jeroen van Veen de best verkochte klassieke cd op bol.com.


Het is een mooie gedachte dat de componist zich nu eens niet omdraait in zijn graf omdat zo veel musici hun eigen draai geven aan zijn stuk. In het boek Canto Ostinato van Wilma de Rek gaf de componist niet lang voor zijn dood nog maar eens zijn fiat: 'In de gangbare klassieke muziek staat er een noot op papier en daar kun je niet van afwijken: die moet je zo spelen. Maar bij Canto laat de muziek ruimte voor de uitvoerders: je kunt, door naar elkaar te kijken, door op een bepaalde manier op elkaar te reageren, even afwijken van de tekst. Niet dat je de compositie omgooit, dat mag niet, maar je kunt ervoor kiezen de ene greep wel te doen en de andere niet.'


De spelers kunnen dus eigen accenten leggen - forte of juist piano, legato danwel staccato - en zelf uitmaken hoe vaak ze een sectie herhalen; after all dus toch een potentieel perpetuum.


Pianist en componist Jeroen van Veen and friends laten een reeks mogelijkheden voorbijkomen op de nieuwe cd-serie. Uit twee prepared piano's haalt Jeroen samen met Sandra van Veen soms een ijzig spacegeluid. Voor de meerpianoversies kregen ze gezelschap van Irene Russo, Fred Oldenburg en Marcel Bergmann. Aart Bergwerff haalt een vloeiende onderwatersound uit een orgel. Peter Elberse en Esther Doornik tekenden voor een exotische marimbasound.


Jeroen van Veen - specialisme: minimal music - is een Canto-veteraan. Hij bracht de meeste van de twaalf cd's al eerder uit onder zijn eigen label. De verzamelbox verschijnt bij Brilliant Classics. Is hij met zo'n zwaar pakket, genaamd Canto Ostinato XL, niet bang voor een overdosering?


'Het mooie van dit stuk is dat je het elke keer opnieuw moet uitvinden. De instrumenten, het aantal spelers en de ruimte waarin je het speelt, maken het elke keer anders. Dat houdt niet op. Zo lang ik verrast blijf door het stuk, blijf ik het spelen.' Dat deed hij al dik driehonderd keer. In 2007 speelde Van Veen het met vijf andere pianisten op Utrecht Centraal, de komende tijd geeft hij een serie ligconcerten. Zijn persoonlijke fascinatie voor het werk? 'Het is begrijpelijk, harmonieus en geeft daardoor houvast in een complex leven.'


Dat weten ze in Nederland, maar nog niet over de grens. 'Canto Ostinato heeft zijn weg naar het buitenland nog niet gevonden', zegt Van Veen. 'Succes heeft een aanlooptijd nodig. Vroeger was ik heel blij als er honderd man in een zaaltje zat. Nu zijn de zalen hier in Nederland snel uitverkocht. Met deze cd-box hopen we ook in het buitenland het stuk onder de aandacht te brengen.'


Daarnaast, zegt hij, is er vraag van verzamelaars die hun collectie Canto's-in-alle-smaken compleet willen hebben. Canto Ostinato XL is voor hen zowel goed als slecht nieuws: ze hebben hun verzameling inderdaad compleet. Tot er een XXL-versie verschijnt natuurlijk. In juli neemt Van Veen alweer een nieuwe versie op in het Amsterdamse Concertgebouw, een uitvoering met vier piano's en groot orgel, want 'die hebben we nog niet'.


Jeroen van Veen & Friends: Canto Ostinato XL. Briljant Classics 9434, 39 euro. ligconcert.nl

Meer over