Reportage

Campagneleiders blikken terug: ‘D66 is het nieuwe CDA, maar dan zonder de C’

Het zijn leiderschapsverkiezingen geweest, waar profileringsthema’s ontbraken en wissels van lijsttrekkers vlak voor de verkiezingen niet goed uitpakten. Dat concludeerden de campagneleiders van VVD, D66, CDA, PvdA, SP en GroenLinks bij het traditionele morning after campagneontbijt in Nieuwspoort. ‘Het is niet gelukt om er een ideeënstrijd van te maken.’

Campagneleider Sophie Hermans (VVD) neemt het woord over haar campagne, op de achtergrond Sjoerdsma (D66) en Knops (CDA). Beeld Jos van Leeuwen / Public Matters
Campagneleider Sophie Hermans (VVD) neemt het woord over haar campagne, op de achtergrond Sjoerdsma (D66) en Knops (CDA).Beeld Jos van Leeuwen / Public Matters

Het campagneontbijt, georganiseerd door Stichting Machiavelli, is altijd een moment van bezinning. De campagne is voorbij, zieltjes kunnen niet meer worden gewonnen en na het feestgedruis – of afdruipen – van de verkiezingsavond is er tijd om terug te blikken. Onder de zes aanwezige partijen zaten maar liefst drie verliezers, plus de PvdA die de slechtste uitslag ooit (van vier jaar geleden) evenaarde. Maar eenieder was zo sportief om op te komen dagen.

Zoals gebruikelijk complimenteerde iedereen de grootste partij. De VVD had haar campagne volledig gericht op het leiderschap van Mark Rutte en was daar goed in geslaagd. ‘Geen van de partijen heeft nog een kernelectoraat, er zijn veel zwevende kiezers’, zei Raymond Knops (CDA). ‘Maar in deze tijd zoeken mensen houvast en bij Rutte weet je wat je aan hem hebt.’

Dat erkende VVD-campagneleider Sophie Hermans: ‘Je kijkt naar wat mensen bezig houdt en dat is toch corona. Daarom gingen deze verkiezingen over leiderschap en hoe komen we uit deze crisis.’

Premierwaardigheid

Maarten Hijink van de SP werd door meerdere partijen gecomplimenteerd met de optimistische campagne van Marijnissen, maar zag dat die campagne niet werd omgezet in een goede uitslag. ‘We hadden meer verwacht en we hadden het gevoel dat we aan het einde een beetje aan het klimmen waren. Maar deze campagne draaide heel veel om de persoon, en bijvoorbeeld weinig om de toeslagenaffaire. Marijnissen komt er op heel veel punten goed uit, maar niet op premierwaardigheid.’

Tussen de complimenten aan de VVD zaten toch wat sneertjes verscholen. Sjoerdsma (D66) verweet de VVD een ‘catenaccio-campagne’. ‘Je kunt ook moeilijk aanvallen als je de grootste bent. Maar de VVD is nauwelijks getest, we hadden graag Ruttes nieren geproefd.’ GroenLinks-strateeg Wijnand Duyvendak: ‘Het was een apolitieke campagne, het is niet gelukt om er een ideeënstrijd van te maken.’

Ook de andere winnaar, D66, had volgens Duyvendak geprofiteerd van de leiderschapsstrijd. ‘D66 is met een ander type leiderschap naast Rutte gekomen.’ Volgens Knops bleef D66-leider Kaag autonoom en steeg ze op die manier boven de rest uit.

CDA zonder de C

Daar zag het lang niet naar uit. Het lijsttrekkerschap van Kaag begon onwennig, met een weifelend interview in NRC en een merkwaardige grassroots beweging #teamkaag die vooral het schoeisel van de nieuwe leider benadrukte. Volgens Sjoerdsma speelde dit met name in de media: ‘Wij kenden haar goed en wisten wat ze kan.’ D66 heeft volgens hem ook geprofiteerd van de wat rechtsere profilering van CDA’er Hoekstra, waardoor er voor D66 een gat in het midden ontstond en de katholieke Kaag ook CDA’ers aan kon spreken. Of D66 het nieuwe CDA is? ‘Ja, maar dan zonder de C.’

Sjoerdsma denkt zelfs dat het Kaag-effect in een normale campagne veel groter was geweest. ‘Er was een enorme onderstroom die nu niet zichtbaar was. Wij kregen van de zomer al 4.000 aanmeldingen van mensen die voor ons wilden gaan lopen, die kwamen van SP tot VVD. Zonder corona hadden wij hele grote bijeenkomsten gehad.’

De fysieke campagne werd door alle partijen gemist. ‘Wij gaan normaal met teams van dertig man de wijken in’, zei Hijink. ‘Dat kon nu gewoon niet.’ GroenLinks, vier jaar geleden befaamd om de massale meet-ups, had afgelopen zomer allerlei plannen om vanaf september weer met evenementen te komen. Er was zelfs al een contract gesloten voor meerdere bijeenkomsten in het Olympisch Stadion, vertelde Duyvendak. Door de tweede golf kon dat allemaal weer geannuleerd worden.

Campagneblunders

D66 had dan gewonnen met nieuw leiderschap, een nieuwe leider vlak voor de verkiezingen had bij het CDA en PvdA erg matig uitgepakt. ‘Zo’n wissel zorgt natuurlijk voor hectiek’, zei PvdA-campagneleider Nelleke Vedelaar. ‘Toch hebben we een goede campagne gevoerd. Lilianne Ploumen is een straatvechter die weet wat er leeft. Ons electoraat wordt steeds jonger’, zo hield Vedelaar, ook partijvoorzitter, bijna een overwinningspeech.

Knops was realistischer. ‘Kaag had haar sneakers, wij hadden de schaats’, refereert hij aan de meerdere campagneblunders die Hoekstra maakte. ‘Zo kwamen we in een ander soort flow dan D66. Hoekstra werd constant bevraagd over zijn leiderschap, maar mensen moesten hem nog leren kennen. Zijn leiderschap moest zich nog ontwikkelen.’

Ook aan de populariteit van CDA-kamerlid Pieter Omtzigt, aanjager van de toeslagenaffaire, lijkt het CDA niet veel te hebben gehad. ‘Een thema als de betrouwbare overheid is niet tot het einde aanwezig geweest, mensen zijn het toch alweer vergeten. Anders kan ik niet verklaren dat dit kabinet niet is afgestraft door de kiezer.’

Meer over