Cambodjanen willen de daders horen

Het Cambodja-tribunaal is ongelofelijk belangrijk voor de rouwverwerking van een getraumatiseerd volk, betogen Annemarie Prins en Nan van Houte...

‘Wij doen waarvoor wij door de Verenigde Naties zijn ingehuurd. Wij zien toe dat het hier geen schijnproces wordt, zoals bijvoorbeeld bij Ceausescu in Roemenië het geval was’, zegt Victor Koppe, Nederlandse advocaat van Nuon Chea, de rechterhand van Pol Pot (Buitenland, 31 januari).

Koppe heeft zojuist de Cambodjaanse opperrechter van het tribunaal, Ney Thol, gewraakt in een poging de eerste openbare hoorzitting van een van de vijf kopstukken te verdagen. Reden: Ney Thol zou niet onpartijdig zijn. Hij was onder andere voorzitter van het militair gerechtshof en vocht in het regeringsleger tegen de Rode Khmer.

In een land dat dertig jaar geleden vrijwel zijn gehele intelligentsia verloor, is het moeilijk iemand te vinden die volgens onze normen onafhankelijk en ervaren genoeg is om een dergelijk tribunaal voor te zitten. En in een land waar tien jaar burgeroorlog heeft gewoed is de kans dat een volwassenen man heeft gevochten tegen Pol Pot behoorlijk groot.

Toch is het in dienst van de verzoening ongelooflijk belangrijk dat het tribunaal plaatsvindt in eigen land en met Cambodjaanse rechters.

Het is in dit kader ook aardig om in de herinnering te roepen dat tot meer dan tien jaar na de genocide het Westen Pol Pot van wapens bleef voorzien en dat diezelfde VN Pol Pot aan internationaal gezag hielpen door tot het einde van de jaren tachtig de Khmer Rouge te erkennen als de enige Cambodjaanse vertegenwoordiging in de Algemene Vergadering.

Bijna dertig jaar nadat de Vietnamezen Pol Pot verdreven, en bijna vijftien jaar nadat er overeenstemming werd bereikt tot het berechten van de belangrijkste aanstichters van een genocide zonder weerga, dreigt het tribunaal stuk te lopen op een juridisch steekspel in naam van het internationale recht. Tien jaar lang is uiterst zorgvuldig en met veel geduld gewerkt aan het tot stand komen van een gemengd tribunaal van Cambodjaanse en internationale rechters. Al die jaren heeft een collectief getraumatiseerd volk gewacht op een moment waarop zij aan de verwerking kunnen beginnen. Daarvoor is het nodig dat de aangeklaagden gaan spreken.

Wij zijn net terug van een reis ter voorbereiding van een theatervoorstelling in Cambodja, waarvoor we een serie interviews maakten op het platteland. Als ons iets duidelijk werd, is het de enorme behoefte aan dit proces. In een boeddhistisch land is het nodig om aan te tonen dat het gebeurde geen gevolg is van een slecht karma, maar mensenwerk. In een land dat vele malen verraden werd, is het nodig om aan te tonen dat achter Pol Pot en de zijnen geen bovennatuurlijke macht schuilging. Kortom: dat deze gruwel mensenwerk was en dat de analyse daarvan zinvol is om herhaling te voorkomen. En om een einde te maken aan het gevoel van machteloosheid.

Voor Europeanen is het belang van dit proces nauwelijks in te schatten. Een volk wil de daders horen. Het is het afgelopen jaar door de veldwerkers van het tribunaal in grote getale opgeroepen om het proces bij te wonen. De confrontatie met de hoogbejaarde daders zal onderdeel zijn van hun broodnodige rouwverwerking.

Maar het tribunaal is ook en vooral nodig om de jongeren inzicht te geven. De generatie die de genocide niet heeft meegemaakt (meer dan de helft van de bevolking is onder de 15 jaar) gelooft de verhalen van de ouders niet. Omdat de periode lange tijd is doodgezwegen en omdat de gruwelen domweg niet te bevatten zijn.

Inmiddels is de eerste dag van het tribunaal teloor gegaan aan het probleem dat de wraking heeft opgeleverd. Als gevolg van zijn actie dreigde Koppe aanvankelijk niet als advocaat beëdigd te worden. Uiteindelijk is dit toch gebeurd en mag hij Nuon Chea als advocaat bijstaan. Maar de Cambodjanen die een dagreis hadden gemaakt om op de eerste dag van het proces aanwezig te kunnen zijn, zijn niet-begrijpend huiswaarts gekeerd.

Het is meer dan cynisch dat dit zo uitermate zorgvuldig voorbereide tribunaal door Koppe in verband wordt gebracht met de wijze waarop Ceauscescu werd terechtgesteld. Het is tekenend voor de luiheid en desinformatie waarmee het Westen Cambodja steeds opnieuw links heeft laten liggen. En voor de zelfgenoegzaamheid van een olifant in een porseleinkast.

Het porselein is in dit geval een heel volk, dat zo graag zijn geloof in de internationale gemeenschap wil herstellen, en zijn lot in eigen hand wil nemen, op weg naar een toekomst.

Meer over