INTERVIEWadriaan wierenga

Burgemeesters hebben het laatste woord over handhaving coronaregels, zegt expert in noodrecht

Burgemeesters zijn verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde en de zorg voor de lokale bevolking. Met dat in gedachten kunnen zij weigeren om landelijk coronabeleid uit te voeren, zegt noodrechtspecialist Adriaan Wierenga.

Adriaan Wierenga, noodrechtspecialist bij de Rijksuniversiteit Groningen, bij een hoorzitting in de Tweede Kamer. Beeld Hollandse Hoogte /  ANP
Adriaan Wierenga, noodrechtspecialist bij de Rijksuniversiteit Groningen, bij een hoorzitting in de Tweede Kamer.Beeld Hollandse Hoogte / ANP

Niemand houdt zich op een zonnige dag nog aan de coronaregels, dus die gaan we niet meer handhaven. Dat is – kort gezegd – de boodschap van de burgemeesters van de vier grote steden. Zij eisen van het kabinet meer vrijheid in de openbare ruimte. ‘We hebben de regels loyaal uitgevoerd’, stelt de Rotterdamse burgemeester Ahmed Aboutaleb in een Radio 1-interview, ‘maar inmiddels worden die regels niet meer in die mate nageleefd dat handhaving redelijkerwijs te doen is.’

Als voorbeeld noemt hij verkeersregels. ‘Daar houdt slechts 2 procent zich niet aan, dus dat is te handhaven. Bij corona is dat omgekeerd.’ De burgemeesters willen voorkomen dat de overheid ‘op een agressieve manier tegenover de bevolking komt te staan’.

Dat roept de vraag op: kunnen burgemeesters wel weigeren als het kabinet hun een opdracht geeft? Het antwoord is ‘ja, tenzij’, zegt noodrechtspecialist Adriaan Wierenga (Rijksuniversiteit Groningen), die regelmatig workshops geeft aan burgemeesters.

Ja, tenzij?

‘Ik wil geen olie op het vuur gooien, maar uiteindelijk is de burgemeester verantwoordelijk. Bij plaatselijke rampen – branden, instortende gebouwen – is de burgemeester sowieso als eerste aan zet. Maar ook bij de bestrijding van een infectieziekte, een nationale ramp die valt onder verantwoordelijk van de minister van Volksgezondheid, blijft de burgemeester verantwoordelijk voor de handhaving van de openbare orde en de zorg voor de lokale bevolking. Het is misschien verrassend, maar in het uiterste geval kan een burgemeester dus weigeren beleid uit te voeren.’

Is dat wel slim om zo aan te kondigen? Voor je het weet verandert ieder plein in een festivalterrein.

‘Een burgemeester moet zijn bezwaren vooraf duidelijk kenbaar maken. Dat is nu in de openbaarheid gebeurd. Simpel gezegd: het Rijk is de baas en daar moet naar geluisterd worden. Maar in een uiterst geval kan een burgemeester zeggen: die rampbestrijding heeft in mijn gemeente zodanige consequenties dat ik daar niet mee kan leven.

‘Als voorbeeld noem ik weleens het ruimen van stallen wegens een dierziekte. Als de gemoederen daarbij hoog oplopen, kan een burgemeester besluiten: daar werk ik nu niet aan mee. Zelfs als de minister van Landbouw dat eist. In zo’n geval heeft de burgemeester wettelijk het laatste woord.’

Is nu sprake van zo’n uiterst geval in de grote steden?

‘Dat kan ik niet inschatten, dat oordeel moeten de burgemeester zelf vellen. Zij willen een andere invulling geven aan de handhaving. Ik stel vast dat Halsema in Amsterdam wekelijks pleinen en parken moet ontruimen. Aboutaleb in Rotterdam stelt dat alleen het waterkanon nog werkt. Daar zal dus een reactie op moeten komen van het kabinet.’

Kan dat een onwillige burgemeester naar huis sturen?

‘Ja, dat kan. In eerste instantie zal een minister direct, of via de Commissaris van de Koning, een aanwijzing geven aan een burgemeester. Die krijgt dan eigenlijk een bevel zijn bevoegdheid op een bepaalde manier uit te voeren. Die aanwijzing is bindend. Maar als het kabinet gebruikmaakt van zijn aanwijzingsbevoegdheid, dan tast het de autonomie van de burgemeester aan. Dat wil je voorkomen. Het is een vergaande stap die de bestuurlijke verhoudingen aantast en het draagvlak onder burgers voor het coronabeleid verder uitholt. In het uiterste geval, als een burgemeester ook de aanwijzing niet uitvoert, kan hij worden weggestuurd.’

Meer over