Analyse

(Buiten)feesten zijn brandhaarden en de vaccins werken uitstekend: drie lessen van de ongekende besmettingspiek

In zeer korte tijd is Nederland de afgelopen week ‘koploper’ geworden in Europa met het aantal coronabesmettingen. Premier Rutte en minister De Jonge verontschuldigden zich al voor inschattingsfouten bij het heropenen van de samenleving. Wat zijn de voornaamste lessen?

Een vaccinatiebus van de GGD in Zaandam. ‘De discussie over wat we aan maatregelen toelaatbaar vinden’, zegt viroloog Marion Koopmans, ‘is wat mij betreft voor een later moment, als het vaccinatieprogramma nagenoeg compleet is.’ Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant
Een vaccinatiebus van de GGD in Zaandam. ‘De discussie over wat we aan maatregelen toelaatbaar vinden’, zegt viroloog Marion Koopmans, ‘is wat mij betreft voor een later moment, als het vaccinatieprogramma nagenoeg compleet is.’Beeld Raymond Rutting / de Volkskrant

Les 1: (dans)feesten zijn brandhaarden, zelfs in de buitenlucht

‘Best spannend om na zo’n lange tijd weer zo veel mensen dicht bijeen te zien’, twitterde de Utrechtse burgemeester Sharon Dijksma op 3 juli vanaf het Utrechtse technofestival Verknipt. Deze week werd duidelijk dat het tweedaagse festival een immense coronabrandhaard was, met zo’n 1.100 besmette bezoekers.

Dat het virus behalve in het nachtleven ook op buitenfestivals wist over te springen, gaf een extra schok: want konden we in de buitenlucht niet relatief veilig dansen? Pijnlijk werd duidelijk dat ook in deze omstandigheden bezoekers een aanzienlijk risico lopen, zolang – zoals bij Verknipt – nog geen vijfde van de bezoekers volledig gevaccineerd is. ‘De deltavariant heeft zich er als een gek verspreid’, concludeerde de GGD regio Utrecht.

Voor wanneer er, mogelijk na 13 augustus, weer meer evenementen mogelijk zijn, doen deskundigen al enkele belangrijke constateringen. De sneltesten voor toegang die de bezoekers voor het ferstival moesten ondergaan, waren aanzienlijk minder betrouwbaar dan PCR-testen. Een negatieve uitslag was bovendien rijkelijk lang geldig: 40 uur. En veel besmette jongeren hadden zich volgens de GGD al een week ondergedompeld in feestgedruis, sommigen zouden besmet het festivalterrein op zijn gelopen. Ook bleek het geen goed idee dat jongeren meteen na de Janssen-prik mochten feesten – een advies dat nu weer is teruggedraaid.

Op de video’s van deze en andere buitenfestivals is te zien dat ook wordt gedanst in tenten, waarvan de openingen soms worden gesloten, bijvoorbeeld als er een bui valt. Bij Verknipt kwamen veel bezoekers aan in overvolle pendelbussen. Deze omstandigheden kunnen volgens de festivalgangers hebben bijgedragen aan de massabesmetting, eerder dan de veronderstelde fraude met toegangsbewijzen. Bij de entree van dit festival zou streng zijn gecontroleerd om sjoemelaars te weren.

Maar, zeggen deskundigen: zolang de vaccinatiegraad onder jongeren laag is, is een dansfestijn zonder risico’s, binnen óf buiten, haast onmogelijk.

Les 2: De vaccins werken goed, een zorginfarct blijft (vooralsnog) uit.

Het aantal ziekenhuisopnamen loopt de laatste dagen snel op, al ligt het tempo lager dan bij vorige golven. Dat is voor een groot deel de verdienste van vaccins, zegt Armand Girbes, intensivist en klinisch farmacoloog aan het Amsterdam UMC. ‘We weten dat de kans heel klein is dat volledig gevaccineerden in het ziekenhuis belanden, en dat blijkt ook de praktijk.’

Op de ic-afdeling van het Amsterdamse ziekenhuis waar Girbes werkt, ligt momenteel geen enkele covidpatiënt. ‘Ook berichten van mijn collega’s uit Engeland zijn redelijk gunstig. Daar testen al een tijd veel mensen positief, maar dat vertaalt zich niet naar een vergelijkbare instroom in ziekenhuizen.’

Dat volledig gevaccineerden soms toch ziek worden, doet daar weinig aan af. Sterker nog, het valt binnen de verwachtingen, zegt Alma Tostmann, epidemioloog van het Radboudumc. ‘Een vaccin beschermt nooit iedereen en bovendien weten we dat de prikken niet altijd even goed milde ziekteverschijnselen tegengaan.’ Wel had de overheid van tevoren de verwachtingen bij kunnen stellen, vindt Tostmann. ‘Je ziet dat mensen schrikken van zulke verhalen, terwijl het een logische ontwikkeling is.’

De onvolledige dekking van het vaccin is wel iets om rekening mee te houden. Ook gevaccineerden kunnen soms het virus nog overdragen op mensen uit risicogroepen die (nog) geen vaccin hebben gehad of niet volledig gevaccineerd zijn. Tostmann: ‘En zij kunnen er wel flink ziek van worden.’

Les 3: De samenleving openen heeft altijd een prijskaartje: we moeten heroverwegen welke schade we toelaatbaar vinden.

De snelle stijging van het aantal besmettingen zijn voor het ECDC, het Europese RIVM, reden om Nederland rood, deels donkerrood, in te kleuren op de risicokaart. Dat leidt in Den Haag tot enig ongenoegen. Want er zijn aardig wat mensen gevaccineerd en in de ziekenhuizen is het aanzienlijk rustiger dan in april. Minister De Jonge vroeg zich woensdag in de Kamer hardop af of de (internationale) focus op besmettingscijfers wel terecht is.

Ook binnen Nederland moeten we heroverwegen wat we toelaatbaar vinden, zegt intensivist Girbes. ‘Ik vind het niet verstandig de samenleving op slot te gooien vanwege een ziekte die niet leidt tot ziekenhuisopnamen.’ Het gevaar is, zegt hij, dat we koste wat het kost elke stijging van het aantal besmettingen willen voorkomen. ‘Het uitbannen van het virus is niet realistisch. De prijs is op den duur te hoog om dat tot nul te beperken.’

Maar het is nu echt onverstandig de besmettingscijfers overboord te gooien, vindt Marion Koopmans, viroloog van het Erasmus MC en OMT-lid. Nederland zit in een ‘lastige overgangsfase’ waarin nog niet iedereen die dat wil volledig gevaccineerd is en het virus flink kan huishouden. Het reproductiegetal werd vrijdag op 2,91 geschat, het hoogste R-getal in Nederland ooit. Ook waren er meer dan 11 duizend besmettingen, waarmee het weekgemiddelde op 9.820 positieve testen komt, ruim drie keer meer dan vorige week.

Koopmans: ‘De discussie wat we toelaatbaar vinden, is wat mij betreft voor een later moment, als het vaccinatieprogramma nagenoeg compleet is.’

Bovendien is de kans dat zich virusvarianten ontwikkelen die het vaccin omzeilen groter als het virus rondgaat in een samenleving met veel half gevaccineerden, benadrukt Koopmans. ‘Je creëert zo een soort biologisch experiment.’

Ook intensivist Girbes ziet geen heil in versoepelen van de één op de andere dag. Wel hoopt hij dat we op den duur los kunnen komen van de bestrijding van het virus. ‘We moeten leren accepteren dat mensen ziek worden en er enkele doodgaan. Dat hoort nu eenmaal bij een infectieziekte die niet meer weggaat.’

Meer over