Nieuws

Brussel stelt Polen keihard ultimatum over respecteren rechtsstaat

Brussel stelt Polen een ultimatum over het respecteren van de rechtsstaat. Warschau moet binnen een week de tuchtkamer die kritische rechters de mond snoert, afschaffen of fundamenteel aanpassen. Geeft Polen geen gehoor aan deze laatste waarschuwing, dan stapt de Europese Commissie naar het Europees Hof van Justitie om boetes op te leggen.

Een demonstrant bij het hooggerechtshof in Warschau houdt een bord vast met de tekst ‘vrije rechtbanken’.

 Beeld Getty
Een demonstrant bij het hooggerechtshof in Warschau houdt een bord vast met de tekst ‘vrije rechtbanken’.Beeld Getty

Het besluit dat de Commissie naar verwachting dinsdag neemt, volgt op de aanhoudende weigering van Polen om de tuchtkamer – gevuld met regeringsgezinde rechters – aan te passen. Vorige week oordeelde het Hof van Justitie in Luxemburg dat de tuchtkamer en haar procedures haaks staan op het Europese recht. Een dag eerder zei het Poolse Constitutionele Hof – ook gecontroleerd door de Poolse regering – het tegenovergestelde. Het ging zelfs een stap verder en concludeerde dat de Poolse wetgeving boven de Europese gaat.

Geconfronteerd met deze frontale aanval op de EU, die is gebaseerd op de verdragsrechtelijk vastgelegde suprematie van Europees recht, slaat de Commissie nu hard terug. Met een ultrakorte termijn voor de Poolse regering (zeven dagen) om haar rechtssysteem aan te passen en de dreiging met financiële boetes. Ook kan de Commissie de goedkeuring van het met EU-geld gefinancierde herstelplan van Polen (23,9 miljard euro EU-subsidie) vertragen.

Doorn in het oog

De manier waarop de Poolse PiS-partij de rechtsstaat knevelt, is de Commissie al jaren een doorn in het oog. In de vorige Commissie spande commissaris Timmermans verschillende rechtszaken aan. Het leidde niet tot wezenlijke veranderingen in Polen. De huidige Commissie zou het anders aanpakken, met meer dialoog, maar het resultaat is zeker niet beter.

Het Europees Hof van Justitie velde vorige week een vernietigend oordeel over de speciale tuchtkamer die toeziet op de Poolse rechters. Volgens Warschau is die nodig om de rechtspraak te verbeteren, het Hof denkt daar heel anders over. De onafhankelijkheid en onpartijdigheid van rechters is niet gegarandeerd, zegt het Hof. Rechters staan bloot aan druk en beïnvloeding door politici. Ook de manier waarop de tuchtkamer wordt samengesteld (met een zware invloed van de regering) kan de toets van onafhankelijke rechtspraak niet doorstaan.

De Commissie eist dat Polen gehoor geeft aan de Hof-uitspraak om de tuchtkamer aan te passen. Belooft het dat niet binnen één week, dan zal de Commissie bij datzelfde Hof om sancties vragen.

Aanval

De Commissie neemt de Poolse zaak hoog op omdat het Poolse Constitutionele Hof van oordeel is dat de Europese rechtspraak tegen de Poolse grondwet indruist en daarom niet uitgevoerd moet worden. Commissie-ambtenaren zien dit als een aanval op de fundamenten van de EU. De Unie stoelt op het beginsel dat het Europees Hof van Justitie de laatste stem heeft over hoe Europees recht moet worden geïnterpreteerd. Daarnaast zijn er verschillende rechtszaken geweest waarbij de conclusie steeds was dat Europees recht boven nationaal recht gaat. Dat is ook opgenomen in een aparte verklaring bij het Europees Verdrag.

Europees commissaris Reynders (Justitie) waarschuwde eind juni in de Financial Times voor een ‘inktvlekwerking’ omdat naast Polen ook Hongarije het EU-recht ondergraaft. Disciplinerende acties om deze twee landen tot de orde te roepen – uiteindelijk door hun het stemrecht in de EU te ontnemen – zijn echter vastgelopen in de gesprekken tussen de lidstaten omdat Polen en Hongarije elkaar de hand boven het hoofd houden. De sfeer wordt wel grimmiger: tijdens de laatste EU-top werd de Hongaarse premier Orbán door vrijwel alle EU-leiders hard aangevallen op zijn lhtbi-wetgeving.

Meer over