Analyse

Brussel: aanval op rechtsstaat is ‘betonrot’ in EU

Warschau moet binnen drie weken de tuchtkamer die kritische rechters de mond snoert, afschaffen of fundamenteel aanpassen. Waar komt deze Brusselse scherpte plots vandaan?

Demonstranten staan voor een zitting van het Grondwettelijk Hof in Warschau. Beeld Reuters
Demonstranten staan voor een zitting van het Grondwettelijk Hof in Warschau.Beeld Reuters

Polen krijgt uiteindelijk drie weken van de Europese Commissie om alsnog de rechtsstaat te respecteren. Het topambtelijk advies van één week respijt voor Warschau werd vanwege de vakantieperiode iets te hardvochtig bevonden. Het doet aan de boodschap van Brussel niets af: de grens is bereikt.

En zeker niet alleen door Polen, blijkt uit het dinsdag door de Commissie gepresenteerde jaarlijkse rechtsstaatrapport voor alle EU-landen. Tot de lidstaten die systematisch de rechterlijke macht en vrije media knevelen, behoren ook Hongarije, Slovenië en Slowakije. Maar Duitsland en Frankrijk gaan evenmin vrijuit. ‘Dit is erger voor de EU dan de Brexit’, zegt een betrokken Commissie-ambtenaar. ‘De ondermijning van de rechtsstaat is de betonrot voor de Unie.’

Dat Polen het heeft verbruid, was al langer duidelijk. Na vele klachten en rechtszaken bij het Europees Hof van Justitie, is het de Poolse tuchtkamer die kritische rechters de mond snoert de druppel die de emmer doet overlopen. Het Hof oordeelde vorige week dat die tuchtkamer in strijd is met het EU-recht, de Commissie geeft Warschau tot 16 augustus om de tuchtkamer in deze vorm te ontmantelen.

Volhardt de PiS-regering Warschau in haar weigering, dan stapt de Commissie naar het Hof met het verzoek een dwangsom op te leggen, die kan oplopen tot 100 duizend euro per dag.

Frontale aanval

Voor Brussel is de maat vol omdat Warschau meent dat het Europees Hof niets over de Poolse wetgeving te zeggen heeft. Pools recht gaat boven Europees recht, stelde het Poolse Grondwettelijke Hof, gevuld met regeringsgezinde rechters, vorige week. Op dezelfde lijn zit de Hongaarse premier Viktor Orbán als hij zegt dat de EU zich niet moet bemoeien met zijn lhbti-wet die homoseksualiteit gelijkstelt aan pedofilie. En de Sloveense premier Janez Jansa die vindt dat de EU zich verre van zijn mediawetten moet houden.

Het is een frontale aanval op de EU die is gebaseerd op het uitgangspunt – vastgelegd in rechterlijke uitspraken en het Europees Verdrag – dat het Europees Hof de finale arbiter is bij de interpretatie van EU-wetgeving. ‘Polen en Hongarije wisten dat toen ze lid werden van de EU’, zeggen ambtenaren. Zonder een disciplinerend Europees Hof wacht de Unie chaos.

Wat extra irriteert bij Hongarije en Polen is dat deze landen wél zonder morren de miljarden euro’s aan EU-subsidies incasseren. Dat doen Duitsland en Frankrijk niet, maar ook deze landen injecteren de betonrot in de Unie.

Het Duitse Constitutionele Hof in Karlsruhe oordeelde vorig jaar dat het Europees Hof zijn boekje te buiten was gegaan bij het goedkeuren van het monetaire beleid van de ECB. Warschau en Boedapest stonden te juichen bij deze eigen-recht-eerstbenadering van Karlsruhe. Frankrijk op zijn beurt wilde af van het Hof-arrest dat de dataopslag door geheime diensten aan banden legt.

Ook in Den Haag is er onvrede over de rol van het Europees Hof. Al in 2013 ijverden ChristenUnie en SGP voor meer nationale rechterlijke autonomie, ze konden op redelijk wat steun in de Tweede Kamer rekenen.

Inktvlekwerking

Commissaris Didier Reynders waarschuwde vorige maand voor een ‘inktvlekwerking’ als het ene na het andere lidstaat de macht van het Hof in twijfel trekt. Na jaren van pappen en nathouden – inclusief twee vastgelopen procedures om Polen en Hongarije hun stemrecht in de EU te ontnemen – trekt de Commissie een streep met haar ultimatum. Overigens onthielden de Hongaarse en Poolse Commissaris dinsdag hun steun aan dit besluit.

De Commissie hoopt dat de animo bij lidstaten om door te pakken nu groter is. Tijdens de laatste EU-top in juni werd Orbán fel aangesproken door zijn collega’s op zijn omstreden lhbti-wet. Premier Mark Rutte daagde hem uit: waarom vertrek je niet uit de EU? De Luxemburgse premier Xavier Bettel: ‘Dit is vreselijk in een Europees land.’ Alexander De Croo (België): ‘Homo zijn is geen keuze, homofoob zijn wel.’ En Stefan Löfven (Zweden): ‘Zweedse burgers betalen geen cent aan landen waar de basisrechten worden geschonden.’

Want naast boetes via het Hof heeft de Commissie nog een financiële stok om Polen en Hongarije tot de orde te roepen: het ophouden van de EU-miljarden voor hun herstelplannen.

Meer over